Odbiór farmy fotowoltaicznej w Niemczech: kiedy farma jest odebrana i co to zmienia dla wykonawcy?

Czym odbiór (Abnahme) różni się od uruchomienia farmy i protokołów technicznych?

Odbiór w rozumieniu § 640 ust. 1 niemieckiego kodeksu cywilnego (Bürgerliches Gesetzbuch, BGB) to akceptacja dzieła przez zamawiającego jako zasadniczo zgodnego z umową. Uruchomienie, pomiary i protokoły techniczne dokumentują stan instalacji, ale takiej akceptacji nie wyrażają. Farma może więc produkować energię i pozostawać prawnie nieodebrana.

Odbiór dotyczy umowy o dzieło (Werkvertrag). Federalny Trybunał Sprawiedliwości (Bundesgerichtshof, BGH) w wyroku z 2.06.2016 – VII ZR 348/13 (Rn. 11) uznał budowę instalacji PV na dachu hali za umowę o dzieło, a nie sprzedaż z montażem, bo wykonawca miał wykonać sprawną instalację i rozbudowane prace montażowe. Przy samej dostawie komponentów obowiązuje prawo sprzedaży, które odbioru nie zna.

Odbiór nie wymaga podpisu. BGH w wyroku z 25.02.2010 – VII ZR 64/09 (Rn. 21–22) przyjął, że może on nastąpić konkludentnie, gdy zachowanie zamawiającego jednoznacznie wyraża akceptację dzieła, z reguły po odpowiednim okresie na sprawdzenie. Czy komercyjna eksploatacja farmy jest takim zachowaniem, zależy od okoliczności. Przy umówionym odbiorze formalnym BGH w wyroku z 25.02.2016 – VII ZR 49/15 (Rn. 38–40) zaaprobował ocenę, że samo użytkowanie nie było odbiorem, bo nie wykazano rezygnacji z formy.

Umowy EPC dzielą zakończenie projektu na etapy: ukończenie mechaniczne, uruchomienie, testy wydajności, świadectwa odbioru tymczasowego i końcowego. Który etap jest odbiorem w rozumieniu § 640 BGB, rozstrzyga wykładnia umowy (§§ 133, 157 BGB). Osobną kategorią jest uruchomienie według § 3 nr 30 ustawy o odnawialnych źródłach energii (EEG 2023), czyli pierwsze uruchomienie po osiągnięciu technicznej gotowości do pracy. Ta data ma znaczenie przy stosowaniu EEG, ale nie zastępuje odbioru.

Jakie skutki prawne ma odbiór farmy fotowoltaicznej?

Z odbiorem wynagrodzenie staje się wymagalne, ryzyko przechodzi na zamawiającego, ciężar dowodu wad zmienia stronę, a przedawnienie roszczeń z tytułu wad zaczyna biec. BGH zestawił te skutki w wyroku z 19.01.2017 – VII ZR 301/13 (Rn. 36), nazywając odbiór cezurą między etapem wykonania a etapem odpowiedzialności za wady. Dlatego datę odbioru każdej części farmy trzeba ustalić bez wątpliwości.

Wymagalność wynika z § 641 ust. 1 zd. 1 niemieckiego kodeksu cywilnego (BGB). Przy umowie o roboty budowlane (Bauvertrag) § 650g ust. 4 BGB wymaga ponadto sprawdzalnego rachunku końcowego, a zamawiający ma 30 dni na uzasadnione zarzuty co do jego sprawdzalności. Jak go przygotować, opisujemy w artykule o rachunku końcowym (Schlussrechnung).

Do odbioru ryzyko przypadkowego zniszczenia dzieła ponosi wykonawca (§ 644 ust. 1 zd. 1 BGB). Przykład: przed odbiorem ktoś kradnie kable z placu budowy, a wykonawca musi je ułożyć ponownie bez dodatkowego wynagrodzenia. VOB/B przyznaje wykonawcy wynagrodzenie za wykonane części tylko przy sile wyższej i innych obiektywnie nieuniknionych okolicznościach (§ 7 ust. 1 VOB/B).

Przed odbiorem wykonawca, od którego zamawiający żąda wykonania, musi wykazać brak wad (BGH, VII ZR 301/13, Rn. 39). Po odbiorze wadę udowadnia zamawiający, chyba że zastrzegł ją przy odbiorze. Szczegóły omawiamy w artykule o ciężarze dowodu wad budowlanych.

Zamawiający, który odbiera farmę mimo znanej wady i jej nie zastrzeże, traci prawa z § 634 nr 1–3 BGB (§ 640 ust. 3 BGB), także przy odbiorze konkludentnym (BGH, VII ZR 64/09, teza 2). Kary umownej może żądać tylko po zastrzeżeniu jej przy przyjęciu świadczenia (§ 341 ust. 3 BGB). Przy wadach może jednak wstrzymać część zapłaty, z reguły dwukrotność kosztów usunięcia wady (§ 641 ust. 3 BGB). Przykład: naprawa za 15.000 € pozwala wstrzymać 30.000 €.

Czy zamawiający może odmówić odbioru farmy z powodu drobnych usterek?

Nie. Według § 640 ust. 1 zd. 2 niemieckiego kodeksu cywilnego (BGB) odbioru nie można odmówić z powodu wad nieistotnych. Ogólne warunki umów budowlanych VOB/B (Vergabe- und Vertragsordnung für Bauleistungen, część B) ujmują to od drugiej strony: zamawiający może odmówić odbioru do usunięcia wad istotnych (§ 12 ust. 3 VOB/B).

Ustawa nie definiuje wady istotnej. Ocena zależy od rodzaju wady, jej wpływu na działanie i bezpieczeństwo farmy oraz nakładu potrzebnego do usunięcia. Przykład: brak oznaczeń kilku skrzynek przyłączeniowych przy sprawnej instalacji przemawia za wadą nieistotną, niedziałające zabezpieczenie wyłączające instalację za istotną. Lista usterek do usunięcia po odbiorze i opis testów w umowie ograniczają spór o istotność.

Słuszna odmowa odbioru wstrzymuje wymagalność wynagrodzenia. BGH w wyroku z 28.05.2020 – VII ZR 108/19 (Rn. 24) wskazał, że wykonawca może wtedy doprowadzić do wymagalności, usuwając wady istotne. Jeżeli natomiast zamawiający popada w zwłokę z przyjęciem dzieła, ryzyko przechodzi na niego już przed odbiorem (§ 644 ust. 1 zd. 2 BGB).

Jak działa fikcja odbioru w BGB i w VOB/B?

Fikcja pozwala osiągnąć skutki odbioru bez oświadczenia zamawiającego. W niemieckim kodeksie cywilnym (BGB) wykonawca po ukończeniu wyznacza odpowiedni termin, a dzieło uważa się za odebrane, jeżeli zamawiający w tym terminie nie odmówi odbioru ze wskazaniem co najmniej jednej wady (§ 640 ust. 2 zd. 1 BGB). W VOB/B fikcja wynika z upływu czasu po pisemnym zgłoszeniu ukończenia albo po rozpoczęciu użytkowania (§ 12 ust. 5 VOB/B).

Ustawa nie definiuje ukończenia (Fertigstellung), dlatego bezpieczniej wyznaczać termin po wykonaniu wszystkich umówionych świadczeń, łącznie z dokumentacją. § 640 ust. 2 BGB nie wymaga też, by wskazana wada była istotna. Odmowa z powołaniem się na drobną usterkę blokuje fikcję, ale nie przesądza, że zamawiający miał prawo odmówić odbioru (§ 640 ust. 1 zd. 2 BGB).

VOB/B przewiduje dwa warianty. Świadczenie uważa się za odebrane z upływem 12 dni roboczych od pisemnego zawiadomienia o ukończeniu (§ 12 ust. 5 nr 1 VOB/B) albo po 6 dniach roboczych od rozpoczęcia użytkowania, jeżeli nie umówiono inaczej (§ 12 ust. 5 nr 2 VOB/B). Zastrzeżenia co do znanych wad i kar umownych zamawiający zgłasza najpóźniej do tych chwil (§ 12 ust. 5 nr 3 VOB/B).

Obie fikcje VOB/B działają tylko wtedy, gdy nikt nie żądał odbioru. Jeżeli strona zażądała odbioru, zwłaszcza formalnego (§ 12 ust. 4 nr 1 VOB/B), § 12 ust. 5 VOB/B nie ma zastosowania. Różnica mechaniki: w BGB wykonawca działa aktywnie przez wyznaczenie terminu, w VOB/B skutek zależy od upływu czasu i braku żądania odbioru.

Czy można odebrać farmę fotowoltaiczną częściami?

Tak, ale podstawa jest różna. W VOB/B wykonawca może żądać odrębnego odbioru zamkniętych w sobie części świadczenia (§ 12 ust. 2 VOB/B). Niemiecki kodeks cywilny (BGB) nie daje takiego prawa ogólnie, a § 641 ust. 1 zd. 2 BGB zakłada, że strony umówiły odbiór w częściach i wynagrodzenie za części.

Przy VOB/B przedawnienie dla zamkniętej w sobie części biegnie od odbioru częściowego (§ 13 ust. 4 nr 3 VOB/B), a część można ostatecznie rozliczyć i zapłacić bez względu na ukończenie reszty (§ 16 ust. 4 VOB/B). W BGB wynagrodzenie za część umówioną do odrębnego odbioru jest wymagalne z jej odbiorem (§ 641 ust. 1 zd. 2 BGB).

Czy odcinek farmy jest zamkniętą w sobie częścią, ocenia się w konkretnej sprawie. Przykład: pole z własną stacją transformatorową, które może samodzielnie oddawać energię, łatwiej uznać za taką część niż sam montaż konstrukcji. Bezpieczniej wymienić sekcje odbiorowe w umowie.

Od odbioru częściowego trzeba odróżnić wspólne ustalenie stanu części, które zostaną zakryte (§ 4 ust. 10 VOB/B). Przy farmie PV dotyczy to rowów kablowych przed zasypaniem i instalacji uziemiającej. Taki protokół zabezpiecza dowody, ale nie wywołuje skutków odbioru.

Co może zrobić wykonawca, gdy zamawiający odmawia odbioru farmy?

Najpierw ocenić, czy wady są istotne. Przy wadach nieistotnych wykonawca wyznacza termin na odbiór (§ 640 ust. 2 niemieckiego kodeksu cywilnego, BGB), a przy umowie o roboty budowlane żąda wspólnego ustalenia stanu dzieła (§ 650g ust. 1 BGB). Przy wadach istotnych drogą do zapłaty jest co do zasady ich usunięcie.

Wspólne ustalenie stanu (Zustandsfeststellung) przysługuje, gdy zamawiający odmawia odbioru ze wskazaniem wad. Protokół zawiera datę i podpisy obu stron (§ 650g ust. 1 BGB). Gdy zamawiający nie stawi się w terminie umówionym albo wyznaczonym przez wykonawcę, wykonawca ustala stan jednostronnie, podpisuje protokół z datą i przekazuje kopię (§ 650g ust. 2 BGB).

Protokół tworzy domniemanie. Jeżeli dzieło oddano zamawiającemu, a oczywistej wady w protokole nie ma, domniemywa się, że powstała później i obciąża zamawiającego, chyba że ze swej natury nie mogła zostać przez niego spowodowana (§ 650g ust. 3 BGB). Przykład: pęknięte szyby modułów spoza protokołu obciążają zamawiającego, wada fabryczna falownika już nie.

§ 650g BGB stosuje się tylko do umowy o roboty budowlane (§ 650a ust. 1 zd. 2 BGB), a to zależy od tego, czy farma jest budowlą (Bauwerk). W razie wątpliwości warto umówić ustalenie stanu wprost. Wynagrodzenie staje się też wymagalne bez odbioru, gdy zamawiający żąda już tylko obniżenia ceny lub odszkodowania albo poważnie i ostatecznie odmawia odbioru (BGH, VII ZR 108/19, Rn. 19). Więcej o zapłacie bez odbioru piszemy w artykule o odbiorze robót budowlanych.

Ile trwa odpowiedzialność wykonawcy za wady farmy fotowoltaicznej?

Według niemieckiego kodeksu cywilnego (BGB) dwa albo pięć lat od odbioru, zależnie od tego, czy chodzi o budowlę (§ 634a ust. 1 nr 1 i 2, ust. 2 BGB). Według VOB/B, jeżeli umowa nie stanowi inaczej, cztery lata dla budowli i dwa lata dla innych dzieł (§ 13 ust. 4 nr 1 VOB/B). Termin wpisany wprost do umowy EPC usuwa większość wątpliwości.

BGH w wyroku z 2.06.2016 – VII ZR 348/13 zastosował pięć lat do instalacji PV dobudowanej na dachu hali tenisowej, bo wbudowano ją trwale, montaż był równoznaczny z zasadniczą renowacją, a hala zyskała funkcję nośnika instalacji. Senat dodał, że instalacja PV może sama być budowlą:

„Nach der Rechtsprechung des erkennenden Senats können technische Anlagen selbst als Bauwerk angesehen werden. Das setzt voraus, dass die technische Anlage mit dem Erdboden unmittelbar oder mittelbar über ein Gebäude fest verbunden ist, ohne dass es sich um wesentliche Bestandteile (§§ 93, 94 BGB) handeln muss.”

„Według orzecznictwa orzekającego senatu urządzenia techniczne mogą same być uznane za budowlę. Warunkiem jest trwałe połączenie urządzenia z gruntem bezpośrednio albo pośrednio przez budynek, przy czym nie musi chodzić o istotne części składowe (§§ 93, 94 BGB).”

BGH, wyrok z 2.06.2016 – VII ZR 348/13, Rn. 29 – tłumaczenie własne

Wystarcza połączenie przez sam ciężar, jeżeli rozdzielenie wymaga większego nakładu, oraz zamiar trwałego użytkowania (tamże). W wyroku z 7.12.2017 – VII ZR 101/14 (teza 2) BGH dodał, że decyduje, czy celem umowy jest większa instalacja stacjonarna z ryzykami typowymi dla budowli. Te kryteria przemawiają za tym, że farma na palach wbijanych w grunt może być budowlą, ale rozstrzyga konkretny przypadek.

Wyrok z 9.10.2013 – VIII ZR 318/12 (dwa lata z § 438 ust. 1 nr 3 BGB) dotyczył komponentów kupionych i zamontowanych przez kupującego na stodole, a jego tezę o braku połączenia z gruntem VII senat odrzucił (VII ZR 348/13, Rn. 30). Wyrok z 22.10.2021 – V ZR 69/20, według którego farma na stojakach nie jest budynkiem w rozumieniu § 94 BGB, dotyczy prawa rzeczowego, a BGH zaznaczył (Rn. 14), że pojęcie budowli w prawie przedawnienia służy innym celom.

VOB/B skraca termin do dwóch lat dla części elektrotechnicznych i elektronicznych, których konserwacja wpływa na bezpieczeństwo i sprawność, jeżeli nie umówiono inaczej, a zamawiający zdecydował się nie powierzać wykonawcy konserwacji na czas biegu przedawnienia (§ 13 ust. 4 nr 2 VOB/B). Przy farmie PV może to dotyczyć falowników i stacji transformatorowych, dlatego regułę warto zestawić z umową O&M farmy fotowoltaicznej.

Najczęstsze pytania

Czy uruchomienie farmy i przyłączenie do sieci oznacza odbiór?
Nie automatycznie. Odbiór to akceptacja dzieła przez zamawiającego (§ 640 ust. 1 BGB). Eksploatacja może być odbiorem konkludentnym po okresie na sprawdzenie (BGH VII ZR 64/09), ale przy umówionym odbiorze formalnym zwykle nie wystarcza (BGH VII ZR 49/15).

Ile czasu ma zamawiający na odbiór farmy?
BGB nie przewiduje stałego terminu, dlatego wykonawca po ukończeniu wyznacza odpowiedni termin (§ 640 ust. 2 BGB). Przy VOB/B zamawiający przeprowadza odbiór w ciągu 12 dni roboczych od żądania, chyba że umówiono inny termin (§ 12 ust. 1 VOB/B).

Czy brak dokumentacji powykonawczej uzasadnia odmowę odbioru?
Jeżeli umowa obejmuje dokumentację, jej brak jest brakiem w świadczeniu. Czy uzasadnia odmowę, zależy od istotności (§ 640 ust. 1 zd. 2 BGB, § 12 ust. 3 VOB/B). Brak dokumentacji może też podważyć ukończenie potrzebne do fikcji odbioru.

Od kiedy biegnie przedawnienie przy odbiorze farmy w częściach?
Przy VOB/B dla zamkniętej w sobie części od jej odbioru częściowego, dla reszty od odbioru całości (§ 13 ust. 4 nr 3 VOB/B). W BGB przedawnienie biegnie od odbioru (§ 634a ust. 2 BGB), dlatego przy odbiorach częściowych warto wpisać do umowy początek terminu dla każdej sekcji.

Czy podwykonawca montażu może żądać zapłaty, gdy inwestor odebrał farmę od wykonawcy EPC?
Tak. Wynagrodzenie podwykonawcy staje się wymagalne najpóźniej, gdy inwestor odebrał dzieło wykonawcy EPC, gdy ten otrzymał za nie zapłatę albo gdy podwykonawca bezskutecznie wyznaczył mu termin na informację o tych okolicznościach (§ 641 ust. 2 zd. 1 BGB). Jeżeli wykonawca EPC dał inwestorowi zabezpieczenie na wady, podwykonawca musi dać odpowiednie zabezpieczenie (§ 641 ust. 2 zd. 2 BGB).

Czy zamawiający traci karę umowną, jeżeli odbierze farmę bez zastrzeżenia?
Co do zasady tak, bo kary można żądać tylko po zastrzeżeniu jej przy przyjęciu świadczenia (§ 341 ust. 3 BGB). Przy VOB/B zastrzeżenie wpisuje się do protokołu odbioru formalnego (§ 12 ust. 4 nr 1 zd. 4 VOB/B), a przy fikcji odbioru zgłasza w terminach z § 12 ust. 5 nr 3 VOB/B.

Orzecznictwo BGH: wyroki z 25.02.2010 – VII ZR 64/09, z 9.10.2013 – VIII ZR 318/12, z 25.02.2016 – VII ZR 49/15, z 2.06.2016 – VII ZR 348/13, z 19.01.2017 – VII ZR 301/13, z 7.12.2017 – VII ZR 101/14, z 28.05.2020 – VII ZR 108/19 i z 22.10.2021 – V ZR 69/20. Przepisy: §§ 133, 157, 341, 438, 634, 634a, 640, 641, 644, 650a, 650g BGB, § 3 nr 30 EEG 2023, §§ 4, 7, 12, 13, 16 VOB/B. Stan prawny: wrzesień 2026. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w indywidualnej sprawie.

Powiązane tematy