BEM w Niemczech — zaproszenie na rozmowę. Co to jest i jak się zachować

Co to jest BEM

BEM to skrót od „betriebliches Eingliederungsmanagement” — zakładowego zarządzania reintegracją, w praktyce: uporządkowanej rozmowy o tym, jak przezwyciężyć niezdolność do pracy i utrzymać zatrudnienie. Obowiązek zaproponowania BEM nakłada na każdego pracodawcę § 167 ust. 2 SGB IX. Wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu przepis nie dotyczy tylko osób z niepełnosprawnością — obejmuje wszystkich pracowników, także zatrudnionych na część etatu, niezależnie od rodzaju i przyczyny choroby.

„Sind Beschäftigte innerhalb eines Jahres länger als sechs Wochen ununterbrochen oder wiederholt arbeitsunfähig, klärt der Arbeitgeber […] mit Zustimmung und Beteiligung der betroffenen Person die Möglichkeiten, wie die Arbeitsunfähigkeit möglichst überwunden werden und mit welchen Leistungen oder Hilfen erneuter Arbeitsunfähigkeit vorgebeugt und der Arbeitsplatz erhalten werden kann (betriebliches Eingliederungsmanagement).”

„Jeżeli zatrudnieni w ciągu roku są nieprzerwanie lub powtarzalnie niezdolni do pracy łącznie dłużej niż sześć tygodni, pracodawca wyjaśnia […] za zgodą i z udziałem osoby zainteresowanej możliwości, jak przezwyciężyć niezdolność do pracy oraz jakimi świadczeniami lub formami pomocy zapobiec ponownej niezdolności do pracy i zachować miejsce pracy (betriebliches Eingliederungsmanagement).”

§ 167 Abs. 2 zd. 1 SGB IX — tłumaczenie własne, skrót redakcyjny

Federalny Sąd Pracy (BAG) opisuje BEM jako proces poszukiwania rozwiązań, otwarty co do przebiegu i wyniku:

„Das bEM ist ein verlaufs- und ergebnisoffener Suchprozess, der individuell angepasste Lösungen zur Vermeidung zukünftiger Arbeitsunfähigkeit ermitteln soll.”

„BEM jest otwartym co do przebiegu i wyniku procesem poszukiwania, który ma ustalić indywidualnie dopasowane rozwiązania pozwalające unikać niezdolności do pracy w przyszłości.”

BAG, wyrok z 15.12.2022 r., 2 AZR 162/22 — tłumaczenie własne

W praktyce chodzi o jedną rozmowę albo kilka spotkań o tym, co pomoże Ci wrócić do pracy i rzadziej chorować: inne stanowisko, dostosowanie miejsca pracy, zmiana godzin lub zmiany organizacyjne, stopniowy powrót po chorobie (tzw. Wiedereingliederung), rehabilitacja albo świadczenia instytucji socjalnych.

Kiedy pracodawca musi zaproponować BEM

• gdy niezdolność do pracy przekracza łącznie sześć tygodni w ciągu ostatnich dwunastu miesięcy — rok liczy się wstecz od dziś, nie jako rok kalendarzowy,
• wystarczy suma krótszych zwolnień — przy pięciodniowym tygodniu pracy to około 30 dni roboczych,
• rodzaj i przyczyna chorób nie mają znaczenia, nie musi to być jedna choroba.

Inicjatywa należy do pracodawcy — to on ma wysłać zaproszenie. Jeśli tego nie zrobi, sam pozbawia się kluczowego argumentu na wypadek późniejszego wypowiedzenia. Z drugiej strony pracownik nie może wymusić BEM przed sądem:

„§ 167 Abs. 2 Satz 1 SGB IX begründet keinen Individualanspruch der betroffenen Arbeitnehmer auf Einleitung und Durchführung eines betrieblichen Eingliederungsmanagements (bEM).”

„§ 167 ust. 2 zd. 1 SGB IX nie kreuje indywidualnego roszczenia pracownika o wszczęcie i przeprowadzenie betriebliches Eingliederungsmanagement (BEM).”

BAG, wyrok z 7.9.2021 r., 9 AZR 571/20 — tłumaczenie własne

Brak BEM działa jednak wyraźnie na Twoją korzyść w ewentualnym procesie o wypowiedzenie — piszemy o tym w artykule o wypowiedzeniu bez BEM.

Kto bierze udział — i kogo Ty możesz zabrać

• pracodawca — zwykle dział kadr albo przełożony,
• Ty — bez Twojej zgody BEM w ogóle się nie odbędzie,
• rada zakładowa (Betriebsrat) — tylko jeśli wyrazisz na to zgodę,
• przy ciężkiej niepełnosprawności — przedstawicielstwo osób z niepełnosprawnością (Schwerbehindertenvertretung),
• w razie potrzeby lekarz zakładowy, a gdy w grę wchodzą świadczenia rehabilitacyjne — instytucje socjalne albo urząd integracyjny.

Od czerwca 2021 r. ustawa daje Ci dodatkowo prawo przybrania osoby zaufania własnego wyboru (§ 167 ust. 2 zd. 2 SGB IX). Może to być członek rodziny, zaufany kolega, a także prawnik. Koszty takiej osoby ponosisz sam, ale pracodawca nie może zablokować jej udziału. Dla pracowników z Polski to szczególnie ważne — osoba zaufania pomoże też językowo, gdy rozmowa toczy się po niemiecku.

Czy musisz się zgodzić

Nie. Udział w BEM jest całkowicie dobrowolny — procedura może się toczyć tylko za Twoją zgodą i z Twoim udziałem. Nikt nie może Cię do niej zmusić. Zanim jednak odmówisz albo zignorujesz zaproszenie, sprawdź poniżej, co to konkretnie oznacza.

Co konkretnie się dzieje, gdy nie stawisz się na BEM

Bezpośrednio — nic. Skoro udział jest dobrowolny, samo niestawienie się na rozmowie ani brak zgody nie naruszają Twoich obowiązków pracowniczych. Pracodawca nie może za to ukarać Cię upomnieniem (Abmahnung) ani tym bardziej wypowiedzieć Ci z tego powodu umowy. Jeżeli nie odpowiadasz na zaproszenie, pracodawca zwykle wyznaczy termin i zastrzeże, że milczenie potraktuje jak odmowę — i na tym jego środki nacisku się kończą.

Prawdziwy skutek ujawnia się później, gdyby doszło do wypowiedzenia z powodu choroby. Po Twojej odmowie zaniechanie BEM przestaje obciążać pracodawcę — jest dla wypowiedzenia „neutralne”. Sąd rozkłada wtedy ciężar dowodu tak, jakby obowiązku BEM w ogóle nie było, więc pracodawcy jest znacznie łatwiej obronić wypowiedzenie. BAG ujmuje to wprost:

„Anderenfalls spricht der Umstand, dass ein Arbeitnehmer nicht zu seiner (weiteren) Durchführung bereit ist, grundsätzlich dagegen, dass durch ein bEM mildere Mittel als die Kündigung hätten identifiziert werden können.”

„W przeciwnym razie okoliczność, że pracownik nie jest gotów do jego (dalszego) prowadzenia, przemawia co do zasady przeciwko temu, że dzięki BEM można byłoby zidentyfikować środki łagodniejsze niż wypowiedzenie.”

BAG, wyrok z 15.12.2022 r., 2 AZR 162/22 — tłumaczenie własne

Wyjątek: jeżeli nie zgodziłeś się na BEM właśnie dlatego, że pracodawca prowadził procedurę wadliwie — na przykład bezprawnie uzależniał jej start od podpisania blankietowej zgody na dane — Twoja odmowa nie działa przeciwko Tobie. Ocenia to sąd w okolicznościach konkretnej sprawy.

Do tego dochodzi strata czysto praktyczna: rezygnujesz z forum, na którym można było uzgodnić lżejsze obowiązki, dostosowanie stanowiska albo stopniowy powrót do pracy. Dlatego w większości sytuacji odradzamy ignorowanie zaproszenia. A jeżeli w danym momencie nie jesteś w stanie uczestniczyć w rozmowie, nie milcz — odpisz krótko i poproś o inny termin.

Twoje dane o zdrowiu — czego nie musisz robić

Podczas BEM nie musisz ujawniać diagnoz ani zwalniać swoich lekarzy z tajemnicy. Wystarczy, że opiszesz ograniczenia, jakie choroba powoduje w pracy — na przykład że nie możesz długo stać, dźwigać albo pracować w hałasie.

Częsty błąd pracodawców: uzależnianie rozpoczęcia BEM od podpisania gotowego formularza zgody na przetwarzanie danych o zdrowiu. BAG rozstrzygnął to jednoznacznie:

„§ 167 Abs. 2 SGB IX sieht die schriftliche Zustimmung des Arbeitnehmers in die Verarbeitung seiner im Rahmen eines bEM erhobenen personenbezogenen und Gesundheitsdaten nicht als tatbestandliche Voraussetzung für die Durchführung eines bEM vor.”

„§ 167 ust. 2 SGB IX nie przewiduje pisemnej zgody pracownika na przetwarzanie jego danych osobowych i danych o zdrowiu, zebranych w ramach BEM, jako ustawowej przesłanki przeprowadzenia BEM.”

BAG, wyrok z 15.12.2022 r., 2 AZR 162/22 — tłumaczenie własne

Jeżeli dostałeś taki formularz i masz wątpliwości, możesz dopytać, zaproponować własne sformułowania albo odmówić podpisu — procedura i tak powinna ruszyć, na przykład od rozmowy o samym przebiegu BEM. Dane zebrane w BEM powinny być przechowywane oddzielnie od akt osobowych i nie mogą swobodnie krążyć po firmie.

Najczęstsze pytania

Czy za niestawienie się na rozmowę BEM grozi Abmahnung?
Nie. Udział jest dobrowolny — na samym niestawiennictwie pracodawca nie może oprzeć ani upomnienia, ani wypowiedzenia. Konsekwencje są wyłącznie procesowe i opisujemy je wyżej.

Czy mogę przyjść z prawnikiem?
Tak, jako z osobą zaufania własnego wyboru (§ 167 ust. 2 zd. 2 SGB IX). Koszty jej udziału ponosisz sam.

Czy muszę podać pracodawcy diagnozę?
Nie. Wystarczy opis ograniczeń istotnych dla pracy. Diagnozy i dokumentacja medyczna pozostają Twoją decyzją.

Co się stanie, jeśli odmówię udziału?
Bezpośrednio nic — ani upomnienie, ani wypowiedzenie. Skutek pojawia się przy późniejszym wypowiedzeniu chorobowym: nie zarzucisz pracodawcy braku BEM, a według BAG Twoja odmowa przemawia przeciwko temu, że BEM przyniosłoby łagodniejsze rozwiązania.

Czy BEM to wstęp do zwolnienia?
Nie powinien nim być — ustawowym celem jest utrzymanie zatrudnienia. W praktyce bywa różnie, dlatego warto dokumentować przebieg i korzystać z osoby zaufania. Prawidłowe BEM podnosi zresztą poprzeczkę także pracodawcy, który myśli o wypowiedzeniu.

Czy w małej firmie też obowiązuje BEM?
Według przeważającego stanowiska tak. Osobną sprawą jest to, że w zakładach zatrudniających do dziesięciu pracowników nie obowiązuje ustawa o ochronie przed wypowiedzeniem, więc procesowe skutki braku BEM są tam ograniczone.

Omówienie oparte na § 167 ust. 2 SGB IX oraz orzecznictwie Federalnego Sądu Pracy: wyroki z 15.12.2022 r. (2 AZR 162/22), z 7.9.2021 r. (9 AZR 571/20) i z 18.11.2021 r. (2 AZR 138/21). Stan prawny: lipiec 2026. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w indywidualnej sprawie.

Powiązane tematy