§ 2 VOB/B po polsku: wynagrodzenie i Nachtrag od oferty do faktury końcowej

Nie idziemy przy tym za numeracją dziesięciu ustępów, lecz za drogą projektu budowlanego: oferta, zawarcie umowy, wykonanie, nachtrag, rozliczenie i, jeżeli nie da się inaczej, spór. Powód jest praktyczny. Wiele procesów o nachtragi przegrywa się nie przy obliczeniach, lecz wiele miesięcy wcześniej, w fazie projektu, w której nikt jeszcze nie myślał o procesie. Kto wie, kiedy działa która część § 2 VOB/B, może nadać sprawie właściwy kierunek, dopóki jest to jeszcze możliwe.

Jedno rozgraniczenie na wstępie. To, czy zamawiający może jednostronnie żądać zmiany albo świadczenia dodatkowego, regulują § 1 ust. 3 i ust. 4 VOB/B. § 2 VOB/B dotyczy świadczenia wzajemnego, czyli wynagrodzenia.¹ Granic prawa zamawiającego do wydawania poleceń, czyli zarządzeń (Anordnungsrecht), należy więc szukać w § 1, a skutków dla ceny w § 2.

I. Przed umową: oferta i kalkulacja

Forma wynagrodzenia rozdziela ryzyka

Już wybór formy wynagrodzenia przesądza o tym, kto ponosi które ryzyko. Według § 2 ust. 2 VOB/B regułą jest rozliczenie według cen jednostkowych za rzeczywiście wykonaną ilość, o ile strony nie uzgodnią inaczej. Jako alternatywy przepis sam wymienia sumę ryczałtową, stawki godzinowe i koszty własne.²

• Umowa na ceny jednostkowe (Einheitspreisvertrag, kontrakt obmiarowy): Wykaz robót (Leistungsverzeichnis, LV) zawiera pozycje z szacunkowymi ilościami (Vordersätze), a zapłata następuje według obmiaru (Aufmaß). To, że ostatecznie wykonuje się więcej albo mniej, niż oszacowano, idzie więc na niekorzyść albo na korzyść zamawiającego (Auftraggeber), w granicach § 2 ust. 3 VOB/B. Wykonawca (Auftragnehmer) odpowiada za to, by jego ceny jednostkowe były wystarczające, oraz za własną wydajność.
• Szczegółowa umowa ryczałtowa (Detail-Pauschalvertrag): Szczegółowy opis świadczenia zostaje zlecony za cenę łączną. Od umowy na ceny jednostkowe różni się w istocie tylko tym, że nie sporządza się obmiaru.³
• Globalna umowa ryczałtowa (Global-Pauschalvertrag): Świadczenie opisano funkcjonalnie, klasycznie przy budowie pod klucz. Wykonawca przejmuje projektowanie szczegółów, a wraz z nim ryzyko, że do osiągnięcia opisanego rezultatu potrzeba więcej materiału i pracy, niż zakładano.
• Umowa na roboty godzinowe (Stundenlohnvertrag): Płaci się za poświęcony czas, a nie za rezultat. Ponieważ ryzyko wydajności leży wtedy faktycznie po stronie zamawiającego, § 2 ust. 10 i § 15 VOB/B stawiają szczególne wymagania (zob. część IV).
• Zwrot kosztów własnych (cost plus fee): Zamawiający zwraca wykazane koszty i płaci uzgodniony narzut. Przejmuje tym samym ryzyko cen materiałów i pracy oraz uzyskuje wgląd w koszty. Czy ta forma umowy przeżywa w czasach wahań cen renesans, czy pozostaje zjawiskiem marginalnym, oceniane jest różnie.⁴

Już to, która forma wynagrodzenia obowiązuje, może być w procesie sporne. Jeżeli wykonawca rozlicza się według cen jednostkowych, a zamawiający powołuje się na cenę ryczałtową, wykonawca musi przedstawić i udowodnić uzgodnienie cen jednostkowych. Sąd Krajowy Wyższy (OLG) Brandenburg odmówił z tego powodu przedsiębiorstwu wynagrodzenia za dodatkowe powierzchnie przy renowacji dachu. Umowa wymieniała „wynagrodzenie stałe” (Festvergütung) jako kwotę łączną i dodawała, że odpowiada to wynagrodzeniu ryczałtowemu w wysokości 20,95 € za metr kwadratowy. Senatowi nie wystarczyło, że klauzula waloryzacyjna w innym miejscu odsyłała do § 2 nr 3 VOB/B (prawidłowo: § 2 ust. 3). Kto chce rozliczać się według obmiaru, powinien to wyraźnie uzgodnić.⁵

Kalkulacja pierwotna jako pamięć ceny

Kalkulacja ofertowa (kalkulacja pierwotna, Urkalkulation) rozkłada każdą cenę jednostkową na składniki: koszty bezpośrednie pozycji (Einzelkosten der Teilleistung), koszty ogólne budowy (Baustellengemeinkosten), koszty ogólne przedsiębiorstwa (Allgemeine Geschäftskosten, dalej: koszty ogólne) oraz ryzyko i zysk (Wagnis und Gewinn). Dopóki wszystko idzie zgodnie z planem, nikogo ona nie interesuje. Gdy trzeba skorygować cenę, często jest jedynym dokumentem, który pokazuje, jak tę cenę pomyślano.

Od niej zależą trzy późniejsze sytuacje. Gdy ilości odpadają, § 2 ust. 3 nr 3 VOB/B wyrównuje narzuty, które rozkładają się teraz na mniejszą ilość (część III.1). Jeżeli kalkulację złożono do depozytu zgodnie z umową, § 650c ust. 2 BGB może dać przedsiębiorcy domniemanie co do wysokości nachtragu, przy czym sporne jest, czy dotyczy to także umowy VOB/B (część V). A gdy strony zgodnie wyprowadzają nachtragi z kalkulacji, rozstrzyga ona o każdej pojedynczej cenie nachtragowej (część VII).

Czego oferent nie wpisze do swoich cen, tego przy późniejszej korekcie nie ma. Pokazuje to sprawa rozstrzygnięta przez Federalny Trybunał Sprawiedliwości (BGH), dotycząca robót wycinkowych. Przedsiębiorca skalkulował koszty na jedno drzewo i odjął od nich przychód ze sprzedaży drewna, przez co powstała bardzo niska cena jednostkowa. W rzeczywistości liczył na przychód znacznie wyższy od tego, który wliczył w cenę. Gdy drzew do wycięcia okazało się wyraźnie mniej niż w przetargu, zażądał w ramach korekty ceny jednostkowej także tego dalej idącego oczekiwanego zysku. BGH uwzględnił tylko tę część przychodu, która weszła do obliczenia ceny jednostkowej — w tłumaczeniu: „Czynniki, które nie są składnikiem obliczenia pierwotnej ceny jednostkowej, pozostają przy jej korekcie według § 2 ust. 3 nr 3 VOB/B (2012) nieuwzględnione”. Nic nie zmieniło to, że przedsiębiorca ujawnił swoją kalkulację przed udzieleniem zamówienia.⁶ Dla praktyki oznacza to: kalkulację sporządzić kompletnie i w sposób zrozumiały, złożyć ją do depozytu, jeżeli umowa to przewiduje, i przechowywać do zakończenia wszystkich sporów.

Spekulacyjne ceny jednostkowe i ich granica

Niektórzy oferenci kalkulują wbrew wykazowi robót. Kto spodziewa się, że pozycja okaże się w rzeczywistości znacznie większa niż w przetargu, przyjmuje w niej wysoką cenę i wyrównuje to w innym miejscu. BGH stawia tej taktyce granicę, gdy taka cena zostaje przeniesiona do nachtragu. Jeżeli wynikająca z niej cena pozostaje w rażącej, zbliżonej do wyzysku dysproporcji do świadczenia, uzgodnienie ceny może być w tym zakresie sprzeczne z dobrymi obyczajami i nieważne (§ 138 ust. 1 BGB). Taka dysproporcja może zachodzić, gdy cena wynosi „niemal ośmiokrotność miejscowo zwyczajowej i odpowiedniej ceny” (tłum. własne), a zawyżenie ma znaczenie także w liczbach bezwzględnych i w stosunku do wartości zamówienia. Z dysproporcji domniemywa się naganne dążenie do zysku, domniemanie to jest jednak wzruszalne. W miejsce zawyżonej ceny wchodzi wynagrodzenie zwyczajowe.⁷ Nawet gdy domniemanie zostanie obalone, na przykład przez wykazanie błędu w kalkulacji, dochodzenie zawyżonej ceny może naruszać zasadę dobrej wiary (Treu und Glauben, § 242 BGB).⁸ Langen/Berger uważają tę linię za chybioną i rozwiązywaliby problem przez zakłócenie podstawy umowy (§ 313 BGB).⁹

Ekonomicznie taktyka ta i tak straciła na atrakcyjności. Odkąd BGH, w braku innego uzgodnienia, wylicza cenę za ilości ponad 110 % według kosztów rzeczywiście niezbędnych (część V), zawyżona cena jednostkowa nie działa dalej właśnie przy nadwyżce ilości. Langen/Berger piszą, że spekulacja cenowa „rozpływa się w powietrzu” (tłum. własne), a Bolz uważa takie przypadki w dużej mierze za nieaktualne.¹⁰

Najpierw przeczytać przetarg, potem go wycenić

To, co oferent obiecuje swoją ceną, wynika z dokumentów zamówienia w takim rozumieniu, jakie fachowy oferent mógł im nadać w terminie składania ofert. Czego mógłby dopracować się dopiero biegły po miesiącach studiowania akt, tego oferent nie musi dostrzec. Langen/Berger ujmują to w zdaniu: „Czego oferent nie musi dostrzec, to w ogóle nie staje się »Bausoll«” (tłum. własne, Bausoll = zakres świadczenia).¹¹

Nie wynika z tego swoboda pomijania niejasności. Według orzecznictwa BGH oferent musi przed złożeniem oferty wyjaśnić opis świadczenia, który nie wystarcza do rzetelnej kalkulacji, i nie może poprzestać na korzystnym dla siebie założeniu. Bolz zwraca uwagę, że „niekompletny” (lückenhaft) w rozumieniu tego orzecznictwa to nie opis technicznie niepełny, lecz opis niejasny pod względem kalkulacyjnym.¹² Obowiązku wskazywania już na etapie oferty na techniczne błędy lub luki wykazu robót natomiast nie ma. Obowiązek sprawdzenia i zgłoszenia zastrzeżeń z § 4 ust. 3 VOB/B powstaje dopiero z zawarciem umowy.¹³ Nie istnieje też reguła wykładni, według której niejasną umowę należałoby odczytywać na niekorzyść wykonawcy, ponieważ nie wyjaśnił niejasności.¹⁴

Wynika stąd prosty podział zadań. Tropienie technicznych błędów w projekcie nie jest zadaniem oferenta. Jeżeli jednak brakuje mu danych potrzebnych do ustalenia ceny, powinien zapytać przed złożeniem oferty. Pytanie na tym etapie nic nie kosztuje, niejasna umowa później bardzo dużo.

II. Zawarcie umowy: co jest zapłacone w cenie

Zakres świadczenia (Bausoll) jako granica każdego wynagrodzenia dodatkowego

Wynagrodzenie dodatkowe należy się tylko wtedy, gdy to, co zbudowano, odbiega od tego, co było należne. Praktyka nazywa należne świadczenie Bausoll (zakres świadczenia), a świadczenie faktycznie wykonane Bauist.¹⁵ Kto nie potrafi odtworzyć zakresu świadczenia z dokumentów umownych, nie uzasadni nachtragu, bo brakuje mu punktu odniesienia. Dopóki sporna praca mieści się w zakresie świadczenia, § 2 VOB/B nie daje ani jednego dodatkowego euro.

Gdzie kończy się zakres świadczenia, to kwestia wykładni, a sądy czytają wykaz robót oczami fachowego, rozsądnego i obiektywnego odbiorcy. Kammergericht (KG), berliński sąd rangi Sądu Krajowego Wyższego, rozstrzygał sprawę robót malarskich przy zabytkowych drewnianych oknach skrzynkowych w berlińskiej szkole. Wykaz robót przewidywał na zewnątrz powłokę odnawiającą, a wewnątrz powłokę odświeżającą, przy poszczególnych czynnościach nie wymieniał jednak ani zewnętrznej strony ram, ani ślemion i słupków. Za ich malowanie wykonawca zażądał nachtragu za każde okno. Sąd odmówił. W sposób rozpoznawalny miały zostać odnowione wszystkie odsłonięte drewniane elementy okien, wyłączenie elementów podrzędnych nie miałoby sensu technicznego ani ekonomicznego, a zadany odcień koloru był wyraźnie przeznaczony także dla słupków. To, co wykaz robót już obejmuje, jest pokryte cenami jednostkowymi i nie może być przedmiotem nachtragu.¹⁶

Co jest zapłacone w cenie, § 2 ust. 1 VOB/B określa przez katalog źródeł: opis świadczenia, szczególne, dodatkowe oraz dodatkowe techniczne warunki umowy, VOB/C z jej ogólnymi technicznymi warunkami umowy (ATV) i wreszcie zwyczaj handlowy (gewerbliche Verkehrssitte). Praktycznie ważne są dwie konsekwencje. Świadczenia uboczne (Nebenleistungen) wymienione w punktach 4.1 poszczególnych norm ATV DIN są zapłacone w cenie bez własnej pozycji. Świadczenia szczególne (Besondere Leistungen) wymienione w punktach 4.2 należą natomiast do świadczenia umownego tylko wtedy, gdy opis świadczenia wyraźnie je wymienia. Jeżeli zamawiający zażąda takiego świadczenia dopiero w trakcie wykonania, trzeba za nie zapłacić dodatkowo według § 2 ust. 6 VOB/B. Langen/Berger uważają, że zapowiedź roszczenia (Ankündigung) jest w tym przypadku wyjątkowo zbędna, ale celowa.¹⁷

Zamawiający próbują niekiedy ryczałtowo przerzucić świadczenia szczególne do cen. Langen/Berger podają jako przykład klauzuli nieskutecznej wymóg, by wkalkulować „przebicia i bruzdy według wskazań kierownika budowy” (tłum. własne).¹⁸ Bez podania ilości i bez planów takiego nakładu nie da się wycenić. OLG München już w 1987 r. odrzucił klauzulę, według której „wykonanie i zamknięcie wszystkich wnęk i bruzd w fundamentach, ścianach, stropach itd. według planu i wskazań kierownika budowy” (tłum. własne) miało być należne bez osobnego wynagrodzenia. Decydujące było to, że zakres należnych prac zależał od uznania kierownictwa budowy i nie dawał się skalkulować.¹⁹

Co się buduje i w jakich warunkach

Zakres świadczenia ma dwie warstwy. Przedmiot budowy (Bauinhalt) opisuje, co zostanie wykonane: obiekt, zakres, materiały, standardy. Warunki wykonania (Bauumstände) opisują, w jakich warunkach ma się budować: ramy terminowe, dostęp do miejsca pracy, dopuszczalne godziny pracy, zasilanie w prąd i wodę.²⁰ Obie warstwy mają równą rangę. Jeżeli oferent mógł zakładać pracę ciągłą, a okazuje się, że z powodu trwającej eksploatacji obiektu montować wolno tylko w weekendy, Bauist odbiega od zakresu świadczenia tak samo jak przy zmianie materiału. To samo dotyczy sytuacji, w której zasilanie placu budowy w prąd z sieci zamawiającego, przyrzeczone w warunkach przetargu, nie jest dostępne.

Grunt

Najczęściej spór toczy się o grunt. Przykład: pod halę magazynową trzeba wykopać stopy fundamentowe. Opinia geotechniczna dołączona do dokumentów zamówienia opisuje piasek średni. Pod warstwą humusu koparka trafia na spoistą glinę z kamieniami, a dzienna wydajność spada o połowę. Zamawiający powołuje się na to, że ryzyko gruntu ponosi przedsiębiorca.

Czy to stanowisko się obroni, zależy od wykładni umowy. Dołączona opinia może uczynić opisane warunki gruntowe treścią należnego świadczenia, ale nie musi.²¹ Sądy Krajowe Wyższe rozkładają akcenty różnie. OLG Naumburg podkreśla, że ryzyko gruntu (Baugrundrisiko) ponosi inwestor i że to na nim „spoczywa wystarczający i przydatny opis warunków gruntowych” (tłum. własne).²² Jeżeli opinia geotechniczna jest częścią umowy, wyznacza ona jednak także Bausoll wykonawcy. W sprawie z Naumburga włączona do umowy opinia geotechniczna wymagała mrozoodpornej konstrukcji nawierzchni drogi o grubości 75 cm. Ta grubość była więc należna, nawet jeśli oferta wykonawcy jej nie wyczerpywała, a dodatkowo zapłacono tylko za konstrukcję ponad tę grubość.²³ OLG Hamm orzekł natomiast, że kosztów dodatkowych nie można żądać wyłącznie na podstawie ogólnego argumentu, że ryzyko gruntu obciąża inwestora. Jeżeli co do zasady odpowiednia metoda wykonania zawodzi, choć nie zmienił się ani zakres świadczenia, ani opisany grunt, mieści się to w sferze ryzyka wykonawcy.²⁴ W rozstrzygniętej sprawie przy mikrotunelowaniu (Microtunneling) gazociągu doszło do awarii maszyny do przecisku rur. Za wydobycie i naprawę maszyny nie przysługiwało wynagrodzenie dodatkowe. Obowiązek zapłaty według § 2 ust. 5 i 6 VOB/B za szkody w sprzęcie roboczym, wynikające ze specyfiki gruntu, jest według senatu obcy prawu umowy o roboty budowlane.²⁵ Kto powołuje się na odmienny grunt, musi więc dokładnie wykazać, od którego opisu nastąpiło odstępstwo, i nie może poprzestać na haśle „ryzyko gruntu”.

Opis szczegółowy czy funkcjonalny: kto planuje, ten ponosi ryzyko projektowe

Przy szczegółowym opisie świadczenia wykonawca jest winien to, co opisano. Praca, której taki opis nie zawiera, z reguły nie jest należna. Wykonawca wykonuje ją tylko wtedy, gdy zostanie osobno zarządzona i osobno zapłacona.²⁶ Jeżeli zamawiający chce, by wykonawca wykonał świadczenia dodatkowe bez dodatkowego wynagrodzenia, musi to uzgodnić, a BGH stawia takiemu uzgodnieniu surowe wymagania.²⁷

Stoi za tym zasada, którą Langen/Berger rozwijają pod hasłem odpowiedzialności za funkcję (Funktionsverantwortung): kto planuje szczegóły, odpowiada za projekt i jego luki.²⁸ Jeżeli wykaz robót i plany wykonawcze pochodzą od zamawiającego, ich błędy obciążają jego, a uzupełnienie luki kosztuje go nachtrag. Jeżeli projektowanie szczegółów przejął wykonawca, jak przy globalnej umowie ryczałtowej z opisem funkcjonalnym, sam ponosi to ryzyko. Jego własne rozstrzygnięcia projektowe stają się wtedy częścią zakresu świadczenia, a jeżeli zamawiający później od nich odstąpi, jest to zmiana rodząca obowiązek zapłaty. Umowy mieszane ocenia się odrębnie dla każdej części.²⁹

Sporne jest, jak daleko sięgają tak zwane klauzule kompletności (Komplettheitsklauseln), na przykład „ceną objęte są wszystkie świadczenia niezbędne do kompletnego wykonania”. Langen/Berger uważają taką klauzulę w ogólnych warunkach umów (AGB) w każdym razie przy szczegółowej umowie ryczałtowej za nieskuteczną.³⁰ Bolz widzi w niej natomiast część opisu świadczenia, która nie podlega kontroli treści.³¹ LG Hagen (Sąd Krajowy, LG, w Hagen) uznał za nieskuteczną postawioną przez zamawiającego klauzulę kompletności w szczegółowej umowie ryczałtowej na roboty rusztowaniowe, której wykaz robót określał ilości rusztowań i czasy ich utrzymania.³²

Gdy dokumenty sobie przeczą

Dla sprzeczności między częściami umowy § 1 ust. 2 VOB/B przewiduje kolejność: opis świadczenia, szczególne, dodatkowe i dodatkowe techniczne warunki umowy, VOB/C, wreszcie sama VOB/B. W obrębie opisu świadczenia sformułowany tekst wykazu robót ma według Langen/Berger pierwszeństwo przed planami, które dołączono bez odesłania we właściwym miejscu.³³ Wątpliwości, których nie da się usunąć w drodze wykładni, obciążają z reguły zamawiającego, który sporządził dokumenty.³⁴

Przy przetargach publicznych dochodzi dodatkowy aspekt. Oferent może w razie wątpliwości rozumieć opis świadczenia ogłoszony według VOB/A tak, że zamawiający chce dochować wymagań VOB/A dotyczących przetargu. W sprawie OLG Düsseldorf wykonawca miał według opisu budowy sam zaplanować wszystkie niezbędne zabezpieczenia przed zagrożeniami z ruchu kolejowego i wliczyć je do pozycji. Jednocześnie to samo miejsce odsyłało przy planowaniu zabezpieczeń do podstawy, którą zamawiający określił w odrębnym załączniku. Tym samym, według senatu, określił on także wynagradzany zakres świadczenia. Klauzula dodatkowych warunków umowy, która ogólnie uznawała środki zabezpieczające za świadczenia uboczne nieobjęte osobnym wynagrodzeniem, miała jedynie niższą rangę i nie znalazła zastosowania, ponieważ wykaz robót zlecał i wynagradzał zabezpieczenie osobno.³⁵

Rezultat jest należny, ale nie za darmo

Wykonawca jest winien dzieło zdatne do funkcji, nawet jeśli uzgodniony sposób wykonania do tego nie wystarcza.³⁶ Nie wynika z tego jednak, że na własny koszt naprawia błędy cudzego projektu. Langen/Berger odróżniają w tym celu „należne świadczenie” (Leistungssoll) od „świadczenia objętego wynagrodzeniem” (Vergütungssoll), a Bolz podkreśla, że wykonawca nie musi wykonywać po uzgodnionej cenie wszystkich świadczeń potrzebnych do funkcji, lecz nieopisanych.³⁷ Jeżeli opisane świadczenie nie wystarcza do zdatnego dzieła, wykonawca musi to zgłosić (§ 4 ust. 3 VOB/B), a zamawiający decyduje: albo zarządza niezbędną zmianę i płaci za nią według § 2 ust. 5 lub ust. 6 VOB/B, albo pozostaje przy swoim opisie i godzi się ze skutkami. Jeżeli wykonawca prawidłowo zgłosił zastrzeżenia, nie odpowiada za wynikającą z tego wadę (§ 13 ust. 3 VOB/B).

Według tego samego schematu postępuje się, gdy po zawarciu umowy, ale jeszcze przed odbiorem (Abnahme), zaczynają obowiązywać nowe uznane reguły techniki. Wykonawca musi poinformować o nich zamawiającego i o ich skutkach, chyba że są mu one znane. Jeżeli zamawiający żąda zachowania nowych reguł, wykonawca może z reguły żądać dostosowania wynagrodzenia według § 1 ust. 3 lub 4 oraz § 2 ust. 5 lub 6 VOB/B. Zamawiający może jednak także pozostać przy uzgodnionym wykonaniu i w ten sposób uniknąć kosztów dodatkowych.³⁸

Umowa ryczałtowa: które dane ilościowe wiążą

Przy umowie ryczałtowej (Pauschalvertrag) wynagrodzenie jest co do zasady oderwane od rzeczywiście wykonanej ilości. Dane ilościowe w dokumentach są wyjściowo orientacją, której sprawdzenie należy do oferenta, a ten może w tym celu zażądać potrzebnych danych wyjściowych.³⁹ Istnieją jednak dane, które nie są szacunkiem, lecz wyrażają decyzję zamawiającego: dwie windy, czternaście nawiewników według projektu wentylacji, trzydzieści miejsc postojowych w garażu podziemnym. Jeżeli zamawiający zmienia takie ustalenie, koryguje własny projekt, a świadczenie większe lub mniejsze rozlicza się przez § 2 ust. 7 nr 2 VOB/B według ustępów 4–6.⁴⁰ BGH idzie o krok dalej:

„Jeżeli zamawiający w umowie ryczałtowej opisuje ilości lub czynniki wpływające na ilości (tutaj: grubość jastrychu w pozycji dopłatowej), mogą one zostać podniesione do rangi podstawy umowy. Można to przyjąć w szczególności wtedy, gdy wykonawca mógł zakładać, że zamawiający chciał dać pewną gwarancję wiarygodnej podstawy kalkulacji.” (tłumaczenie własne)⁴¹

Drugi punkt dotyczy rabatów. Jeżeli wykonawca udzielił rabatu od zamówienia głównego, na przykład za ryczałtowanie albo ryczałtowo od wszystkich cen jednostkowych, powstaje później pytanie, czy rabat ten pomniejsza także nachtragi. Według BGH jest to kwestia wykładni porozumienia o rabacie. Jeżeli rabat udzielono na przykład od wszystkich cen jednostkowych, przemawia to za tym, że ma on obowiązywać także dla nowo ustalanych cen nachtragowych.⁴² Jeżeli klauzula wyraźnie rozciąga rabat na nachtragi, jest to według Kammergericht uzgodnienie ceny, które nie podlega kontroli treści.⁴³ Bolz przy umowie ryczałtowej opowiada się za potrąceniem procentowym w wysokości rabatu za ryczałtowanie, przy obliczeniu według kosztów rzeczywistych w umowie na ceny jednostkowe nie chce jednak stosować potrąceń z tytułu rabatów.⁴⁴

Klauzule, które mają wyłączyć § 2 VOB/B

Zamawiający często wyłączają § 2 ust. 3 VOB/B w swoich warunkach umownych. Nie jest to z góry nieskuteczne, bo ustawowe prawo umowy o dzieło nie zna korekty ceny jednostkowej przy odchyleniach ilości. Według Bolza BGH uważa jednak takie wyłączenie za niebudzące wątpliwości tylko wtedy, gdy pozostawia nienaruszone dostosowanie z powodu zakłócenia podstawy umowy (§ 313 BGB) i roszczenia z tytułu winy w kontraktowaniu (culpa in contrahendo). Czy tak jest, bada się w wykładni najmniej korzystnej dla klienta.⁴⁵ Klauzulę, według której „zmiany mas – także powyżej 10 % – … pozostają zastrzeżone” i „nie uprawniają do korekty ceny” (tłum. własne), BGH zakwestionował właśnie z tego powodu: w wykładni najmniej korzystnej dla klienta wyłącza ona także dostosowanie według § 313 BGB.⁴⁶ Otwarcie, według którego odchylenia mas uprawniają do zmian ceny, o ile „zostało to wyraźnie uzgodnione” (tłum. własne), takiej klauzuli nie ratuje. LG Nürnberg-Fürth odniósł to zastrzeżenie w wykładni najmniej korzystnej dla klienta wyłącznie do uzgodnień poczynionych już przy zawarciu umowy. Zastrzeżenie to pozostawia otwartym, czy i pod jakimi warunkami zamawiający musiałby później zgodzić się na korektę, i dlatego nie zawęża wyłączenia.⁴⁷

Przed każdym obliczeniem stoi wreszcie granica, która nie ma nic wspólnego z § 2 VOB/B. Jeżeli strony uzgodnią, że część wynagrodzenia zostanie zapłacona bez faktury, cała umowa o roboty budowlane jest nieważna (§ 134 BGB w związku z § 1 ust. 2 nr 2 SchwarzArbG). Wykonawca nie ma wtedy ani roszczenia o wynagrodzenie, ani roszczenia o zwrot wartości, a zamawiający nie ma roszczeń z tytułu wad i nie może żądać zwrotu tego, co już zapłacił. Dotyczy to także sytuacji, w której takie uzgodnienie zostaje zawarte dopiero później. Jeżeli dotyczy ono tylko części wynagrodzenia, część rozliczona prawidłowo pozostaje w mocy tylko wtedy, gdy strony przyporządkowały jej konkretne świadczenia jednostkowe.⁴⁸

III. Wykonanie: gdy rzeczywistość odbiega od umowy

Na budowie widać, gdzie umowa nie pasuje. Dla wynagrodzenia ważne jest wtedy, z jakiej przyczyny powstało odchylenie. Ilości mogą bez niczyjego udziału ukształtować się inaczej, niż szacowano, zamawiający może zmieniać, dodawać lub odejmować, wykonawca może działać bez zlecenia, a wreszcie zdarzenia zewnętrzne mogą zniweczyć kalkulację. Każda z tych sytuacji ma własną regułę.

1. Obmiar wychodzi inaczej: § 2 ust. 3 VOB/B przy umowie na ceny jednostkowe

§ 2 ust. 3 VOB/B obowiązuje, o ile dla świadczenia uzgodniono ceny jednostkowe. Przy ryczałcie tę rolę przejmuje § 2 ust. 7 VOB/B (niżej pkt 2). Przepis obejmuje tylko zmiany ilości, które powstają bez ingerencji zamawiającego w zakres świadczenia, typowo dlatego, że ilości z przedmiaru (Vordersätze) w wykazie robót zostały źle oszacowane. Jeżeli zmiana wynika z zarządzenia albo z wypowiedzenia, stosuje się ust. 5 i 6 albo reguły o częściowym wypowiedzeniu.⁴⁹

Mechanizm ma trzy stopnie:

• Odchylenie do 10 %: Cena umowna obowiązuje nadal (§ 2 ust. 3 nr 1 VOB/B). Niewielkie nadwyżki i niedobory w poszczególnych pozycjach zgodnie z koncepcją przepisu często wzajemnie się znoszą.⁵⁰
• Nadwyżka ponad 110 %: Dla ilości przekraczającej ten próg należy na żądanie uzgodnić nową cenę (nr 2). Żądać może każda ze stron, a więc także zamawiający. Powstaje, jak nazywają to Langen/Berger, „rozszczepiona cena jednostkowa” (gespaltener Einheitspreis): do 110 % stara cena, powyżej nowa.⁵¹ Nowa cena może być niższa od starej, jeżeli nadwyżkę da się faktycznie wykonać taniej.
• Niedobór poniżej 90 %: Na żądanie wykonawcy cenę jednostkową należy podwyższyć dla całej rzeczywiście wykonanej ilości (nr 3). Podwyżka ma zasadniczo odpowiadać kwocie, o którą koszty zagospodarowania placu budowy, koszty ogólne budowy oraz koszty ogólne nie są już pokryte z powodu zmniejszonej ilości. Obniżenia ceny jednostkowej przy niedoborach zamawiający żądać nie może.⁵²

Więcej korekta przy nadwyżkach nie wymaga. Według BGH wystarczy, że wykonana ilość przekracza przedmiar o więcej niż 10 % i jedna ze stron żąda nowej ceny. To, czy koszty zawarte w starej cenie jednostkowej rzeczywiście zmieniły się wskutek nadwyżki, nie jest przesłanką roszczenia. W rozstrzygniętej sprawie to zamawiająca żądała niższej ceny za docieplenie elewacji. Sąd apelacyjny nie mógł odmówić jej roszczenia z uzasadnieniem, że nie ustalono korzyści kosztowych wykonawcy.⁵³ I odwrotnie, bez żądania pozostaje cena umowna. Jeżeli wykonawca rozlicza odmienne ilości po uzgodnionych cenach jednostkowych, a zamawiający również nie żąda korekty, powództwo wykonawcy jest według LG Hagen należycie uzasadnione (schlüssig).⁵⁴

Przykład obliczeniowy. W przetargu przewidziano 2000 m³ wymiany gruntu po 24,00 €/m³. W każdym metrze sześciennym tkwi 3,00 € narzutu na zagospodarowanie placu budowy, koszty ogólne budowy i koszty ogólne, skalkulowano więc 6000 €. Jeżeli bez żadnego zarządzenia wyjdzie 2380 m³, cena umowna obowiązuje do 2200 m³. Za pozostałe 180 m³ każda ze stron może żądać nowej ceny. Jeżeli natomiast wymieni się tylko 1700 m³ (85 %), przez cenę jednostkową wpłynie tylko 5100 € narzutu. Wykonawca może żądać, by cenę jednostkową dla wszystkich 1700 m³ podwyższyć tak, by pokryć brakujące 900 €, rachunkowo o około 0,53 €/m³. Przy wykonaniu 92 % nie mógłby natomiast żądać niczego. Sporne jest, czy poza kosztami ogólnymi należy wyrównać także udział ryzyka i zysku.⁵⁵ OLG Brandenburg i LG Nürnberg-Fürth wyrównują w każdym razie skalkulowany zysk. Ogólne ryzyko OLG zalicza do zysku, LG je pomija, ponieważ przy mniejszej ilości ono nie rośnie.⁵⁶

Aby korzyści się nie dublowały, nr 3 zawiera zastrzeżenie: podwyżka odpada w zakresie, w jakim wykonawca uzyskuje już wyrównanie przez nadwyżki w innych pozycjach albo w inny sposób. Według Bolza nadwyżki w innych pozycjach liczą się przy tym tylko w części ponad 110 % i tylko wtedy, gdy nie uzgodniono już dla nich nowej ceny. Wyrównanie w inny sposób może pochodzić w szczególności z nachtragów na tej samej budowie.⁵⁷ Rzadko przywoływany nr 4 uzupełnia: jeżeli świadczenie wynagradzane ryczałtem zależy od pozycji z ceną jednostkową, wraz ze zmianą ceny jednostkowej można żądać także odpowiedniej zmiany ryczałtu, jednak tylko na żądanie.⁵⁸

Wyrównanie w inny sposób musi jednak rzeczywiście nastąpić. W sprawie OLG Brandenburg przedsiębiorstwo miało usunąć posusz z ponad 1200 drzew przydrożnych. Ponieważ inne firmy go uprzedziły, zostało 138 drzew. Zamawiający zaproponował mu w zamian prace przy dwóch kolejnych drogach, których umowa nie obejmowała, a wykonawca odmówił. Nie pozbawiło go to roszczenia. Zaproponowane wyrównanie nie jest wyrównaniem uzyskanym, a zaliczeniu podlegają tylko roszczenia o wynagrodzenie z tej samej umowy, na przykład według § 2 ust. 5, 6 lub 8 VOB/B. Roszczenia z innej umowy się nie liczą, nawet jeśli bezpośrednio do niej przylega miejscowo i czasowo.⁵⁹

Należy zwrócić uwagę na dwa rozgraniczenia. Jeżeli pozycja odpada całkowicie, ponieważ zamawiający źle oszacował ilość (pozycja zerowa, Nullposition), wykonawca może według orzecznictwa BGH w drodze wykładni uzupełniającej umowy żądać wynagrodzenia według zasad § 2 ust. 3 nr 3 VOB/B, o ile pozycja nie odpada dlatego, że zamawiający wypowiedział umowę, zrezygnował albo zarządził coś innego. Rachunek wyrównawczy musi przedłożyć sam.⁶⁰ W miejsce ceny jednostkowej wchodzi wtedy według OLG Brandenburg skalkulowany udział kosztów ogólnych i zysku, i to w nieuszczuplonej wysokości.⁶¹ Jeżeli natomiast zamawiający rezygnuje z wyodrębnialnej części świadczenia, na przykład z jednej z dwóch jednakowych wiat rowerowych z tej samej pozycji, nie ma niedoboru ilości, lecz częściowe wypowiedzenie. Wykonawca zachowuje wtedy uzgodnioną cenę, musi jednak zaliczyć zaoszczędzone wydatki i inny zarobek (§ 8 ust. 1 nr 2 VOB/B), a rachunku wyrównawczego się nie sporządza. Częściowe wypowiedzenie wymaga według § 8 ust. 6 VOB/B formy pisemnej.⁶²

Tak samo rozlicza się sytuację, w której strony zgodnie postanawiają nie wykonywać już części świadczenia. W sprawie BGH zamawiający w związku z przyspieszeniem robót zażądał, by stalową barierę ochronną o długości około 14,8 km zdemontować już po 333 zamiast po 588 dniach utrzymywania. Nie był to niedobór ilości, bo § 2 ust. 3 VOB/B zakłada czystą zmianę ilości w przedmiarze, bez ingerencji w substancję świadczenia. Jeżeli strony nie uregulowały inaczej skutków takiego zgodnego zakończenia umowy, wynagrodzenie ustala się według § 8 ust. 1 nr 2 VOB/B.⁶³ LG Nürnberg-Fürth przeniósł to na poszczególne pozycje, których zgodnie nie wykonano. Wykonawca otrzymał skalkulowane w nich koszty ogólne budowy, koszty ogólne i zysk, których nie mógł zaoszczędzić.⁶⁴

2. Ilości przy umowie ryczałtowej: § 2 ust. 7 VOB/B

Ryczałt chroni tylko przed odchyleniami, które powstają bez udziału zamawiającego. Wszystko, co zamawiający zarządzi, także przy umowie ryczałtowej należy wynagrodzić osobno, ponieważ § 2 ust. 7 nr 2 VOB/B wyraźnie przewiduje stosowanie ustępów 4, 5 i 6. Dotyczy to również drobnych zmian.⁶⁵

Przy czystych odchyleniach ilości pozostaje ryczałt, dopóki nie zostanie osiągnięta granica tego, czego można wymagać od strony. Dopiero gdy odchylenie jest tak duże, że trzymanie się ryczałtu jest dla strony nie do przyjęcia, może ona żądać wyrównania, w którym uwzględnia się koszty zwiększone i zmniejszone. Dla tego miernika § 2 ust. 7 nr 1 zd. 2 VOB/B wyraźnie odsyła do § 313 BGB. BGH odrzuca „sztywną granicę ryzyka wynoszącą 20 % wynagrodzenia łącznego” (tłum. własne). Jeżeli odchylenie ilości wpływa na łączny wynik finansowy umowy tak, że „nie tylko pochłania oczekiwany zysk wykonawcy, lecz prowadzi także do strat” (tłum. własne), trzymanie się ryczałtu często nie jest już do przyjęcia. Liczą się wszystkie okoliczności, także to, czy do błędnej kalkulacji przyczyniły się wprowadzające w błąd dane zamawiającego.⁶⁶ Langen/Berger podają jako regułę orientacyjną dla bliższego zbadania zmianę wynagrodzenia łącznego o około 20 % albo zmianę poszczególnych pozycji o 100 % i więcej.⁶⁷ Jest to orientacja wypracowana w piśmiennictwie, a nie próg wyznaczony przez orzecznictwo.

Typowa jest obustronna omyłka co do ilości. Obie strony zakładają przy ryczałcie za rozbiórkę około 40 ton konstrukcji stalowej, w rzeczywistości jest ich ponad 95, bo plany inwentaryzacyjne nie pokazywały ukrytego drugiego poziomu nośnego. Tu trzymanie się ryczałtu może stać się nie do przyjęcia. Wyrównanie nie stawia jednak wykonawcy w takiej sytuacji, jakby ilość była trafna. Bolz rozumie je jako złagodzenie straty, a sąd może oszacować jego wysokość (§ 287 ZPO).⁶⁸ Żądanie należy zgłosić możliwie szybko. Według Bolza wystarczy w każdym razie, gdy zostanie zgłoszone wraz z fakturą końcową.⁶⁹

3. Nowe plany, nowe polecenia: zarządzenie (Anordnung) według § 2 ust. 5 VOB/B

Jeżeli zamawiający zarządza zmianę, roszczenie o nową cenę nie zależy od tego, czy strony podpiszą porozumienie nachtragowe (Nachtragsvereinbarung).⁷⁰ To, że uzgodnienie ceny „powinno nastąpić przed wykonaniem” (§ 2 ust. 5 zd. 2 VOB/B), jest przepisem porządkowym. Langen/Berger ujmują przesłanki roszczenia w trzech znamionach: Bauist odbiega od zakresu świadczenia, zamawiający to zarządził, a przyczyna zarządzenia leży w jego sferze ryzyka, „i nic więcej” (tłum. własne).⁷¹

Zarządzenie jest jednostronnym, wymagającym dojścia do adresata oświadczeniem zamawiającego albo umocowanego przez niego przedstawiciela. Forma nie jest przewidziana, zarządzenie może nastąpić także w sposób dorozumiany. Zmienione plany wykonawcze są zarządzeniem, jak dodają Langen/Berger, „zresztą nawet zarządzeniem pisemnym” (tłum. własne). Obojętne jest, czy zamawiający chciał zmienić umowę. Wystarczy, że żąda określonego wykonania, nawet jeśli błędnie sądzi, że jest ono już objęte ceną.⁷²

Zarządzeniem nie jest komunikat, który jedynie opisuje zastany stan. Jeżeli zamawiający informuje o utrudnieniu i jego skutkach, nie jest to według BGH zarządzenie w rozumieniu § 2 ust. 5 VOB/B, ponieważ taki komunikat nie zmierza do zmiany obowiązków umownych. To samo dotyczy harmonogramów, którymi zamawiający jedynie reaguje na zakłócenia spowodowane utrudnieniami. Odmienne starsze orzecznictwo BGH wyraźnie porzucił.⁷³ Wyrównania za przestój i utrudnienia należy w tych przypadkach szukać w § 6 ust. 6 VOB/B i § 642 BGB, a nie w § 2 VOB/B.⁷⁴ Także ogólne oczekiwania wyrażane przez zamawiającego, na przykład że skorzysta się z możliwości pracy nocnej, nie są według OLG Düsseldorf jeszcze wiążącą, jednostronną zmianą umowy.⁷⁵

OLG Celle wyprowadził z linii BGH regułę orientacyjną — w tłumaczeniu: „Im mniejszy wpływ zamawiający ma na zmienione warunki wykonania, tym mniej rozpoznawalna będzie wola zarządzenia tych zmian jako nowego przedmiotu świadczenia umownego”. W tej sprawie zarząd dróg poinformował telefonicznie, że odcinek robót należy podzielić, a pozostałe odcinki będzie można wykonać dopiero w następnym roku. Przyczyną była decyzja o organizacji ruchu (verkehrsrechtliche Anordnung), której nie wydano zgodnie z wnioskiem i której uzyskanie należało do wykonawcy. Umowne terminy wykonania pozostały bez zmian, a opis budowy wyraźnie nie uczynił harmonogramu wykonawcy częścią umowy. Również to, że zamawiający znał kalkulację, nie uczyniło z przesunięcia zarządzenia. Sąd Krajowy (LG) zasądził jeszcze z tego tytułu około 356 000 €, niesłusznie, jak orzekł OLG.⁷⁶

Starsze orzeczenia, które w takim komunikacie widziały zarządzenie, należy więc stosować z ostrożnością. OLG Brandenburg w 2020 r. uznał komunikat zamawiającego, że decyzja o organizacji ruchu nie zostanie wydana, a prace będzie można rozpocząć dopiero w następnym roku, za zarządzenie zmiany według § 1 ust. 3 i § 2 ust. 5 VOB/B. Wynagrodzenie dodatkowe wymierzył według przychodu utraconego wskutek przesunięcia. Wykonawca przyjął w ujawnionej kalkulacji 8 € za tonę frezowiny jako pozycję obniżającą cenę, opierając się na umowie odbioru z wytwórnią mas bitumicznych, która obowiązywała tylko od sierpnia do listopada 2015 r. Zasądzono 178 730,90 €.⁷⁷ Czy kwalifikacja jako zarządzenie utrzyma się w świetle nowszego orzecznictwa BGH, jest wątpliwe. Nośna pozostaje różnica w odpowiedzialności: w sprawie z Brandenburga decyzję o organizacji ruchu miał uzyskać zamawiający, w sprawie z Celle wykonawca. To, kto odpowiada za przyczynę przesunięcia, rozstrzyga co najmniej o tym, czy w grę wchodzi wyrównanie według § 6 ust. 6 VOB/B albo § 642 BGB.

Inaczej jest, gdy strony, na przykład w reakcji na zgłoszenie zastrzeżeń (Bedenkenhinweis), zgodnie ustalają inne wykonanie, nie rozmawiając o cenie. Langen/Berger wyprowadzają wtedy wynagrodzenie z § 2 ust. 5 VOB/B. Bolz chce wypełnić lukę w drodze wykładni uzupełniającej umowy, a pomocniczo przez wynagrodzenie zwyczajowe (§ 632 ust. 2 BGB).⁷⁸

Merytorycznie prawo do wydawania zarządzeń z § 1 ust. 3 VOB/B obejmuje projekt budowlany (Bauentwurf), czyli to, co ma zostać zbudowane. W warunki wykonania zamawiający może ingerować tylko wyjątkowo, gdy jest to technicznie konieczne. Langen/Berger podają jako przykład przewidzianą w umowie drogę dojazdową, którą gmina zamyka: wykonawca musi wtedy zastosować się do polecenia korzystania z innej drogi.⁷⁹ Czy zamawiający może także jednostronnie zmienić czas budowy, czyli przyspieszyć go albo przesunąć, BGH pozostawił otwarte.⁸⁰ Dla ustawowego prawa do wydawania poleceń OLG Celle orzekł, że zmiany, które nie dotyczą przedmiotu budowy, lecz wyłącznie warunków wykonania, a w szczególności czasu budowy, nie są objęte § 650b ust. 1 zd. 1 BGB.⁸¹ Langen/Berger wnioskują dla umowy VOB/B, że wykonawca może odmówić zarządzonego przyspieszenia i swobodnie wynegocjować za nie wynagrodzenie.⁸² Kto w tym obszarze otrzymuje polecenie, powinien więc przed wykonaniem wyraźnie uzgodnić wynagrodzenie. Świadczenia, które nie są niezbędne do wykonania, zamawiający może według § 1 ust. 4 zd. 2 VOB/B powierzyć tylko za zgodą wykonawcy. Negocjuje się wtedy nowe zlecenie, a nie nachtrag.

A jeżeli zamawiający zarządza coś, do czego nie był uprawniony? Wykonawca może wtedy odmówić wykonania. Jeżeli mimo to, jak to zwykle bywa na budowie, je wykona, otrzymuje według obu wielkich komentarzy wynagrodzenie z § 2 ust. 5 VOB/B. Langen/Berger traktują polecenie jako „inne zarządzenie” (andere Anordnung) w rozumieniu tego przepisu, Bolz widzi w nim ofertę zamawiającego dotyczącą zmienionego świadczenia, którą wykonawca przyjmuje przez wykonanie.⁸³

Zmiana zwykle kosztuje także czas. Koszty dodatkowe wydłużonego czasu budowy, na przykład dłuższego utrzymywania zagospodarowania placu budowy, personelu i sprzętu, należy według Bolza dochodzić przez § 2 ust. 5 VOB/B, a nie jako odszkodowanie według § 6 ust. 6 VOB/B ani jako rekompensatę (Entschädigung) według § 642 BGB.⁸⁴ BGH potwierdził: „Dodatkowe wynagrodzenie według § 2 ust. 5 VOB/B może wynikać także z pośrednich skutków dla czasu budowy, takich jak przestój sprzętu” (tłum. własne), które mają źródło w zarządzeniach według § 1 ust. 3 VOB/B.⁸⁵ Dotyczy to także pozycji, które same pozostają fizycznie niezmienione, ale których wykonanie staje się wskutek zarządzenia bardziej pracochłonne.⁸⁶ Spór dotyczy dowodu. Langen/Berger stoją na stanowisku, że wydłużenie czasu budowy, które nastąpiło po zarządzeniu, domniemywa się na korzyść wykonawcy jako skutek zmiany.⁸⁷ Bolz wymaga natomiast wykazania związku przyczynowego i z reguły przedstawienia odniesionego do przebiegu budowy.⁸⁸ Kto nie potrafi wykazać skutków czasowych na podstawie udokumentowanego przebiegu budowy, nie powinien polegać na domniemaniu.

Do kosztów dodatkowych nie należy to, co wykonawca wydaje, by swój nachtrag w ogóle obliczyć lub uzasadnić. W sprawie BGH chodziło o koszty prywatnej opinii. Nie podlegają one zwrotowi ani według § 2 ust. 5 VOB/B, ani według § 2 ust. 9 VOB/B, dopóki zamawiający nie zażądał tych dokumentów. Roszczenie o zwrot z innej podstawy prawnej nie jest przez to wyłączone.⁸⁹ Jeżeli zamawiający, który ponosi odpowiedzialność za projekt, żąda od wykonawcy dokumentacji projektowej dla zmienionego świadczenia, należy ją według Bolza wynagrodzić osobno.⁹⁰

4. Świadczenie zmienione czy dodatkowe? § 2 ust. 5 czy ust. 6 VOB/B

W obrębie zarządzeń przebiega najbardziej brzemienna w skutki granica § 2 VOB/B. Zmienione (ust. 5, geänderte Leistung) jest świadczenie, które umowa przewiduje, ale które na skutek zarządzenia ma zostać wykonane inaczej. Nie ma przy tym znaczenia, czy zmiana jest technicznie konieczna, czy wynika z samego życzenia zamawiającego.⁹¹ Dodatkowe (ust. 6, zusätzliche Leistung) jest świadczenie, którego umowa nie przewiduje, a którego zamawiający żąda.

Dla rozgraniczenia w konkretnym przypadku proponuje się różne kryteria. Langen/Berger pytają, czy nowe świadczenie da się jeszcze technicznie i kalkulacyjnie wyprowadzić z istniejącej pozycji. Wtedy chodzi o zmianę według ust. 5, w przeciwnym razie o świadczenie dodatkowe według ust. 6.⁹² Bolz bierze pod uwagę, czy świadczenie jest technicznie niezbędne do wykonania dzieła zdatnego do funkcji i czy brakuje go w umowie.⁹³ Trzy przykłady:

• Zamawiający żąda dla tych samych ścian zamiast przewidzianej w przetargu klasy wytrzymałości betonu C25/30 klasy C30/37. Deskowanie, zbrojenie i wbudowanie pozostają takie same, drożeje tylko beton. Nowe świadczenie da się rozwinąć z istniejącej pozycji: ust. 5.
• W przetargu przewidziano demontaż sufitu podwieszanego z płyt z włókien mineralnych. W rzeczywistości sufit jest przyklejony bezpośrednio do stropu surowego i trzeba go skuć i wywieźć jako gruz. Jest to inna metoda wykonania, a praca jest technicznie niezbędna do demontażu: według obu podejść ust. 6.
• W przetargu przewidziano 26 drzwi przeciwpożarowych EI 30, a zamawiający zleca montaż dziewięciu kolejnych w nowo wydzielonym korytarzu. Pozycja się nie zmienia, występuje tylko częściej. Langen/Berger przypisują taką zarządzoną nadwyżkę ilości do ust. 6.⁹⁴ Bolz rozróżnia: jeżeli zarządzona nadwyżka wynika z konieczności technicznej, stosuje się ust. 6, w przeciwnym razie ust. 5.⁹⁵ Ponieważ nowy korytarz wynika z życzenia zamawiającego, według podejścia Bolza doszłoby się do ust. 5. Pewne jest tylko, że § 2 ust. 3 VOB/B nie pasuje, ponieważ istnieje zarządzenie.

Orzecznictwo posługuje się podobną formułą. Według OLG Hamm przy ust. 6 świadczenie umowne pozostaje niezmienione, a dochodzi do niego świadczenie nieprzewidziane w umowie. Jeżeli natomiast wykonawca na skutek zarządzenia wykonuje inaczej nadal istniejące świadczenie umowne, jest to zmiana według ust. 5. Świadczenie, które wchodzi w miejsce przewidzianego, może więc podlegać co najwyżej ust. 5. W tej sprawie wykop otwarty na ostatnim odcinku zastąpił mikrotunelowanie.⁹⁶ OLG Düsseldorf przypisał do ust. 5 zarządzenie, by te same odcinki trasy co dotychczas zabezpieczyć w inny sposób przed zagrożeniami z ruchu kolejowego, i dlatego nie wymagał wcześniejszej zapowiedzi kosztów dodatkowych.⁹⁷ Do świadczeń nieprzewidzianych w umowie należą według BGH także takie, które są niezbędne do wykonania należnego dzieła, ale nie są objęte uzgodnieniem o wynagrodzeniu. Zamawiający może żądać ich jednostronnie według § 1 ust. 4 zd. 1 VOB/B, a w zamian należy je osobno wynagrodzić według ust. 6.⁹⁸

Langen/Berger uważają to rozróżnienie za zbędne, tym bardziej że ustawowe prawo umowy o roboty budowlane zna w § 650b BGB już tylko jednolite pojęcie zmiany.⁹⁹ Pozostaje jednak twarda różnica: tylko przy ust. 6 zapowiedź przed rozpoczęciem wykonania jest przesłanką roszczenia (część IV). Ponieważ nikt nie może pewnie przewidzieć, jak sąd później zakwalifikuje świadczenie, Langen/Berger zalecają, by roszczenie o wynagrodzenie dodatkowe, bez rozróżniania zmian i świadczeń dodatkowych, zawsze zapowiadać pisemnie przed wykonaniem.¹⁰⁰ To zalecenie podzielamy bez zastrzeżeń. W sprawie OLG Naumburg (część VII) wykonawca oparł swoje roszczenie na ust. 6, a sąd zastosował ust. 5.

5. Zamawiający przejmuje lub wykreśla świadczenia: § 2 ust. 4 VOB/B

Także przez odjęcie zakresu zamawiający może ingerować w wynagrodzenie. Jeżeli sam przejmuje świadczenia, które według umowy należą do wykonawcy, klasycznie dostawę materiałów budowlanych, według § 2 ust. 4 VOB/B stosuje się odpowiednio regułę o swobodnym wypowiedzeniu (freie Kündigung): wykonawca otrzymuje uzgodnione wynagrodzenie pomniejszone o to, co zaoszczędzi, uzyska gdzie indziej albo czego złośliwie zaniecha uzyskać (§ 8 ust. 1 nr 2 VOB/B). Jeżeli strony zgodnie postanawiają pominąć część świadczenia, nie regulując wynagrodzenia, nie jest to według BGH przypadek § 2 ust. 4 VOB/B. Skutki należy wtedy ustalić w drodze wykładni.¹⁰¹

Jak rozlicza się według § 8 ust. 1 nr 2 VOB/B, OLG Brandenburg podsumował dla swobodnie wypowiedzianej umowy na ceny jednostkowe. Miarodajne są ceny umowne, tak że pozycji korzystnych i niekorzystnych nie kompensuje się wzajemnie. Koszty ogólne oraz wszystkie koszty działalności, które powstałyby także bez wypowiedzianej umowy, nie są zaoszczędzone i mogą zostać pokryte co najwyżej przez inny zarobek. Jeżeli wykonawca opiera zaoszczędzone koszty materiałów na konkretnej ofercie dostawcy, zamawiającemu nie pomaga zarzut, że takie założenie nie odpowiada cenom rynkowym. Pozostaje mu tylko wykazanie, że chodzi o ofertę pozorną. Inny zarobek wykonawca musi sobie zaliczyć tylko wtedy, gdy zamawiający się na niego powoła.¹⁰²

Przy wadach wynikających z materiału powierzonego przez zamawiającego obowiązuje rozróżnienie. Według Bolza zamawiający, który przejmuje dostawę, ponosi tylko ryzyko ogólnej przydatności materiału. Wady produkcyjne poszczególnych elementów nadal obciążają wykonawcę, chyba że dopełnił on obowiązku sprawdzenia i zgłoszenia zastrzeżeń według § 4 ust. 3 VOB/B i jest zwolniony według § 13 ust. 3 VOB/B.¹⁰³

6. Wykonawca działa bez zlecenia: § 2 ust. 8 VOB/B

Zasada jest surowa: świadczenia wykonane bez zlecenia albo z samowolnym odstępstwem od zlecenia nie są wynagradzane, a na żądanie trzeba je nawet usunąć (§ 2 ust. 8 nr 1 VOB/B). Istnieją wyjścia, które wyraźnie różnią się wymaganiami. Langen/Berger wymieniają cztery:¹⁰⁴

• Zamawiający następczo uznaje świadczenie (nr 2 zd. 1).
• Praca była niezbędna do wykonania umowy, zamawiający przypuszczalnie by jej chciał, a wykonawca bez zawinionej zwłoki go o niej zawiadomił (nr 2 zd. 2). Wszystkie trzy przesłanki muszą być spełnione łącznie, a wykonawca musi je udowodnić. Zawiadomienie jest co do zasady przesłanką roszczenia.¹⁰⁵
• Przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia pozostają nienaruszone (nr 3, §§ 677 i nast. BGB). Według poglądu panującego wystarczają tu interes i przypuszczalna wola zamawiającego, a zawiadomienie nie jest wymagane. Bolz się sprzeciwia: jeżeli VOB/B uzgodniono w całości, nr 2 zd. 2 ma pierwszeństwo jako przepis szczególny.¹⁰⁶
• Roszczenie z bezpodstawnego wzbogacenia, które jednak zastępuje tylko obiektywną wartość, wchodzi według Langen/Berger w grę tylko wtedy, gdy § 2 ust. 8 VOB/B jest w konkretnej umowie nieskuteczny.¹⁰⁷

Ta nieskuteczność nie jest przypadkiem teoretycznym: jeżeli VOB/B postawił zamawiający i nie uzgodniono jej w całości, § 2 ust. 8 nr 1 i 2 VOB/B według orzecznictwa BGH nie wytrzymuje izolowanej kontroli treści.¹⁰⁸ O ile wynagrodzenie przysługuje, oblicza się je według reguł dla świadczeń zmienionych lub dodatkowych (nr 2 zd. 3).

Do następczego uznania wystarcza według BGH zgoda na świadczenie. W sprawie dotyczącej suchej zabudowy wykonawca wykonał 4725 przejść przez ściany, których zamawiający nie żądał. Gdy w imieniu zamawiającego wezwano go do przedłożenia za nie oferty nachtragowej (Nachtragsangebot), stanowiło to uznanie. Nic nie zmieniło to, że zamawiający nie zgadzał się z żądaną ceną.¹⁰⁹

Praktyczna nauka pozostaje jednak ta sama: jeżeli strony spierają się, czy praca jest należna, jej wykonanie z reguły nie odpowiada przypuszczalnej woli zamawiającego. Wykonawca musi najpierw wyjaśnić sytuację. Pozycji, które zamawiający wykreślił z oferty nachtragowej, się nie wykonuje.¹¹⁰

7. Szok cenowy z zewnątrz: § 313 BGB

Po rozpoczęciu wojny w Ukrainie ceny stali, bitumu i innych materiałów budowlanych gwałtownie wzrosły. Przy umowach ze stałymi cenami pojawiło się pytanie, czy wykonawca może żądać dostosowania. Punkt wyjścia jest surowy: wykonawca ponosi ryzyko pozyskania materiałów budowlanych, według sformułowania Langen/Berger „zarówno w aspekcie czasowym, jak i kosztowym” (tłum. własne).¹¹¹ Kto uzgadnia cenę stałą, przejmuje tym samym ryzyko rosnących kosztów. Dlatego nawet nieprzewidywalne i znaczne wzrosty z reguły nie uzasadniają dostosowania umowy. Według Bolza dostosowanie wchodzi w grę według orzecznictwa tylko wyjątkowo, przy skrajnych skokach kosztów, których wykonawca nie mógł uniknąć także przez własną zapobiegliwość.¹¹²

Langen/Berger opowiadają się za rozwiązaniem bardziej wielkodusznym. Odróżniają „małą” podstawę umowy (Geschäftsgrundlage) pojedynczego kontraktu od „dużej”, czyli od oczekiwania, że polityczne i gospodarcze warunki ramowe nie zostaną fundamentalnie wstrząśnięte przez wojnę, hiperinflację lub podobne zdarzenia. Ponieważ wojna dotknęła nie jednej umowy, lecz niemal całej branży, uważają dostosowanie za uzasadnione już wtedy, gdy spowodowane wojną koszty dodatkowe przekraczają półtorakrotność skalkulowanego zysku, i chcą wtedy z reguły dzielić koszty dodatkowe po połowie.¹¹³ Jest to propozycja piśmiennictwa, a nie utrwalone orzecznictwo.

Sektor publiczny zareagował w 2022 r. okólnikami (Erlasse). Według przedstawienia Langen/Berger okólnik Federalnego Ministerstwa Mieszkalnictwa, Rozwoju Miast i Budownictwa z 25.03.2022 traktował wykazane, spowodowane wojną opóźnienia dostaw jako przypadek siły wyższej z odpowiednim przedłużeniem terminów wykonania (§ 6 ust. 2 nr 1 lit. c VOB/B). Powyżej progu tego, czego można wymagać, uznawał za możliwe dostosowanie ceny według § 313 BGB, a alternatywnie dopuszczał następcze uzgodnienie klauzuli waloryzacji cen materiałów (Stoffpreisgleitklausel). Bezpośrednio okólniki te wiązały tylko zamawiających publicznych. Langen/Berger przypisują im jednak „działanie orientacyjne” (Orientierungswirkung) także dla umów prywatnych zawartych przed rozpoczęciem wojny.¹¹⁴

Dla praktyki wynika z tego: roszczenia o dostosowanie ceny wyłącznie z powodu wzrostu cen nie ma. Kto go dochodzi, musi wykazać konkretne, spowodowane kryzysem koszty dodatkowe, których w ramach konkretnej umowy nie da się już udźwignąć. Lepsze jest rozwiązanie umowne: klauzule waloryzacji cen materiałów w nowych umowach, krótkie terminy związania ofertą, a przy długich projektach ewentualnie rozliczenie według kosztów własnych. W dawnych umowach czas i pieniądze dochodzi się osobno, przedłużenie terminu wykonania przez siłę wyższą (§ 6 ust. 2 nr 1 lit. c VOB/B), a koszty dodatkowe przez § 313 BGB, w obu przypadkach z pełną dokumentacją zakupów.

Kwalifikacja w skrócie

• Ilość istniejącej pozycji wychodzi inaczej bez zarządzenia: ust. 3 przy umowie na ceny jednostkowe, ust. 7 nr 1 przy umowie ryczałtowej. Zapowiedź nie jest potrzebna.¹¹⁵
• Świadczenie przewidziane w umowie ma zostać na skutek zarządzenia wykonane inaczej: ust. 5. Zapowiedź nie jest potrzebna, ale jest pilnie zalecana.
• Zamawiający żąda świadczenia nieprzewidzianego w umowie: ust. 6. Zapowiedź przed rozpoczęciem jest przesłanką roszczenia.
• Zamawiający zarządza więcej z istniejącej pozycji: ust. 6 według Langen/Berger, według Bolza ust. 5 albo ust. 6 w zależności od konieczności technicznej. Zapowiedzieć.
• Zamawiający sam przejmuje świadczenia albo wykreśla wyodrębnialne części: ust. 4 albo częściowe wypowiedzenie, rozliczenie według § 8 ust. 1 nr 2 VOB/B.
• Wykonawca świadczy bez zlecenia: ust. 8, wynagrodzenie tylko wyjątkowo.
• Strony zgodnie zmieniają wykonanie, nie rozmawiając o cenie: wypełnienie luki w drodze wykładni, szczegóły są sporne.
• Zdarzenia zewnętrzne podrażają świadczenie: co najwyżej § 313 BGB.

IV. Zabezpieczyć nachtrag: zapowiedzieć, zaoferować, uzgodnić

Roszczenie, które już powstało, może przepaść wskutek jednego zaniedbania. W tej fazie w praktyce traci się najwięcej pieniędzy.

Zapowiedź przy robotach dodatkowych

Jeżeli zamawiający żąda świadczenia nieprzewidzianego w umowie, wykonawca musi zapowiedzieć roszczenie o osobne wynagrodzenie, zanim rozpocznie wykonanie (§ 2 ust. 6 nr 1 zd. 2 VOB/B). Według orzecznictwa BGH zapowiedź jest co do zasady przesłanką roszczenia. Służy ochronie zamawiającego i dlatego jest zbędna tam, gdzie tej ochrony zapewnić nie może. W tłumaczeniu: „Zapowiedź jest zbędna między innymi wtedy, gdy zamawiający przy żądaniu świadczenia wychodził albo musiał wychodzić z założenia, że jest ono odpłatne”.¹¹⁶ Wykonawca nie może się wtedy uciec do § 2 ust. 8 VOB/B, ponieważ świadczenie zostało wykonane na żądanie zamawiającego, a nie bez zlecenia.¹¹⁷

Zapowiedź ma chronić zamawiającego przed nieoczekiwanymi kosztami. Ma się on dowiedzieć, że jego żądanie kosztuje pieniądze, dopóki może jeszcze zmienić plany, wybrać tańsze wykonanie albo zebrać inne oferty. Wymagania są niskie. Forma nie jest przewidziana, ze względów dowodowych zaleca się formę pisemną. Zapowiedź nie musi podawać kwoty, wystarczy jasny przekaz, że świadczenie ma być dodatkowo zapłacone. Musi dojść do adresata przed rozpoczęciem właśnie tej pracy.¹¹⁸ Adresatem jest zamawiający. Sporne jest, czy wystarcza zapowiedź wobec architekta sprawującego nadzór, któremu nie udzielono pełnomocnictwa do odbioru oświadczeń.¹¹⁹ Kto chce mieć pewność, składa zapowiedź samemu zamawiającemu.

W szczegółach można wyróżnić trzy grupy przypadków: gdy zamawiający i tak musiał zakładać odpłatność, na przykład dlatego, że wykonawca według § 4 ust. 3 VOB/B wskazał na lukę w opisie świadczenia, a zamawiający w odpowiedzi zażądał wykonania, gdy nie było alternatywy dla natychmiastowego wykonania albo gdy wykonawcy nie można przypisać winy za zaniedbanie.¹²⁰ Ciężar przedstawienia twierdzeń i dowodu co do każdego z tych wyjątków spoczywa na wykonawcy, a wynik sporu o nie trudno przewidzieć. Langen/Berger uważają, że wyjątki dziurawią przepis „jak ser szwajcarski” (tłum. własne), i uznają wymóg zapowiedzi przy VOB/B nieuzgodnionej w całości za nieskuteczny.¹²¹ Według orzecznictwa BGH wymóg ten wytrzymuje natomiast izolowaną kontrolę treści, jeżeli wykłada się go tak wąsko, że roszczenie odpada tylko przy godnym ochrony interesie zamawiającego i nieusprawiedliwionym zaniedbaniu.¹²² Umowy, które formularzowo rozciągają wymóg zapowiedzi na świadczenia zmienione według ust. 5, budzą wątpliwości co do skuteczności. Orzeczenie w tej kwestii nie jest nam znane. Bezpieczniej jest postępować tak, jakby były skuteczne.

Oferta nachtragowa

Oferta nachtragowa (Nachtragsangebot) jest jednocześnie zapowiedzią i podstawą późniejszego rozliczenia. Powinna oznaczać zmienione lub dodatkowe świadczenie, w sposób zrozumiały wyprowadzać koszty zwiększone i zmniejszone oraz wyraźnie odnosić się do skutków dla czasu budowy. Bez sprawdzalnej oferty nachtragowej z reguły nie ma też sensownych negocjacji co do wysokości.¹²³ Kto później chce skorzystać z raty (Abschlagszahlung) w wysokości 80 % według § 650c ust. 3 BGB (część VI), musi być szczególnie staranny. Według OLG Celle oferta nachtragowa w rozumieniu § 650b ust. 1 zd. 2 BGB istnieje tylko wtedy, gdy zamawiający może z niej przynajmniej w przybliżeniu oszacować czekające go koszty dodatkowe, i musi ona istnieć przed zarządzeniem.¹²⁴

Przyjęcie z zastrzeżeniem

Często zamawiający zleca nachtrag, ale po własnej, niższej cenie. Jeżeli wykonawca podpisze bez zastrzeżeń, ta cena jest uzgodniona i żadna ze stron nie może jej później kwestionować.¹²⁵ Jeżeli natomiast przyjmie zlecenie, a cenę wyraźnie pozostawi otwartą, właśnie nie zgadza się na cenę zamawiającego (§ 150 ust. 2 BGB). Wiążąca cena wtedy nie powstaje. Ile może być warte takie zdanie, pokazuje sprawa opisana w części VII.

Co powinno regulować porozumienie nachtragowe

Langen/Berger formułują dla podpisanych porozumień nachtragowych regułę: „Żadnego nachtragu do nachtragu!” (tłum. własne). Jeżeli wykonawca zapomniał w porozumieniu o kosztach dodatkowych związanych z czasem budowy, nie może ich dochodzić później, ponieważ wiąże go porozumienie.¹²⁶ Kto nie może jeszcze określić kwotowo skutków czasowych, musi je więc wyraźnie zastrzec. Jeżeli zamawiający jest konsumentem, a porozumienie nachtragowe zostaje zawarte poza lokalem przedsiębiorstwa, na przykład na budowie domu jednorodzinnego, może mu przysługiwać prawo odstąpienia (Widerrufsrecht).¹²⁷

Z drugiej strony podpisany nachtrag nie tworzy bez dalszych przesłanek obowiązku zapłaty za świadczenia, które były już należne. OLG Naumburg rozróżnił przy szczegółowej umowie ryczałtowej treść świadczenia uzgodnioną i nową. Jeżeli świadczenie częściowe, które już zlecono, zostaje w nachtragu zlecone ponownie, nie powstaje podwójny obowiązek zapłaty, a wynagradza się tylko to, co wykracza poza dotychczasowy zakres świadczenia. Inaczej jest tylko wtedy, gdy zamawiający, na przykład przez uznanie lub ugodę, zobowiązał się zapłacić bez względu na istniejący obowiązek świadczenia. W tej sprawie z nachtragu na wzmocnioną konstrukcję nawierzchni drogi pozostało 20 053,20 €.¹²⁸ Nachtrag powinien więc jasno wskazywać, które świadczenie jest nowe.

Roboty godzinowe i świadczenia projektowe

Roboty godzinowe są wynagradzane według § 2 ust. 10 VOB/B tylko wtedy, gdy przed ich rozpoczęciem wyraźnie uzgodniono je jako takie. Bolz uważa uzgodnienie za możliwe także w trakcie prac lub po nich, Langen/Berger podkreślają moment przed rozpoczęciem.¹²⁹ W praktyce odpowiedź jest prosta: uzgodnić przed pierwszą godziną. Forma nie jest przewidziana, uzgodnienie musi jednak nastąpić z zamawiającym lub z umocowanym przedstawicielem. Kierownik budowy lub inspektor nadzoru bez szczególnego pełnomocnictwa nie może co do zasady zawrzeć uzgodnienia o robotach godzinowych, a podpisanie karty godzin pracy (Stundenlohnzettel) dotyczy tylko rodzaju i zakresu prac, a nie samego uzgodnienia.¹³⁰ Jeżeli brak uzgodnienia co do wysokości, obowiązuje wynagrodzenie zwyczajowo przyjęte w danej miejscowości (§ 15 ust. 1 nr 2 VOB/B). Dla rozliczenia obowiązuje § 15 ust. 3 VOB/B: poświadczone karty godzin pracy zamawiający musi zwrócić niezwłocznie, najpóźniej w ciągu sześciu dni roboczych od doręczenia. Karty niezwrócone w terminie uważa się za uznane. Jeżeli zamawiający uważa nakład za nieekonomiczny, musi to przedstawić i udowodnić.¹³¹

Z kolei zamawiający musi osobno zapłacić za dokumentację projektową, taką jak rysunki lub obliczenia, jeżeli jej żąda, choć wykonawca według umowy i zwyczaju handlowego nie jest jej winien (§ 2 ust. 9 nr 1 VOB/B). Zapowiedź nie jest do tego wymagana.¹³²

Dokumentacja

Koszty pośrednie i skutki czasowe udowadnia się przebiegiem budowy, a nie twierdzeniem. Dziennik budowy, zdjęcia, protokoły narad i korespondencja dotycząca utrudnień i zmienionych planów są w tej fazie środkami dowodowymi. Dziennik budowy, którego kopie na bieżąco trafiają do zamawiającego, może jednocześnie służyć jako pisemna zapowiedź.¹³³

V. Rozliczenie: jak powstaje nowa cena

Dopiero teraz się liczy. Przez dziesięciolecia w niemieckim prawie budowlanym obowiązywało przedkalkulacyjne kontynuowanie cen (vorkalkulatorische Preisfortschreibung): nową cenę wyprowadzano z kalkulacji pierwotnej, w razie potrzeby z porównywalnej pozycji z innej części wykazu robót. Zarówno dobre, jak i złe ceny pozostawały w ten sposób podstawą.¹³⁴ Kto w ofercie był zbyt tani, przenosił tę stratę na wszystkie nachtragi.¹³⁵

Najpierw umowa, potem porozumienie, potem luka

Zanim wybierze się metodę, trzeba zachować kolejność. Po pierwsze: czy umowa, poza samym włączeniem VOB/B, reguluje sposób tworzenia cen nachtragowych? Po drugie: czy strony porozumiały się co do konkretnego nachtragu lub sposobu jego obliczenia, także w sposób dorozumiany przez praktykę rozliczeń? Po trzecie: dopiero gdy brak obu, istnieje luka, którą należy wypełnić w drodze wykładni uzupełniającej umowy.¹³⁶ Uzgodnienia dotyczące poszczególnych składników ceny, na przykład uzgodniony narzut generalnego wykonawcy na świadczenia podwykonawców, obowiązują także dla nachtragów.

Sporne jest, czy skuteczna jest sformułowana z góry klauzula, według której nachtragi należy wyprowadzać wyłącznie z kalkulacji pierwotnej. Langen/Berger uważają taką regulację za możliwą także w ogólnych warunkach umów.¹³⁷ Bolz uważa taką klauzulę za niezgodną z ustawowym modelem (Leitbild) § 650c BGB i dlatego za nieodpowiednią (unangemessen), bez względu na to, która strona ją postawiła.¹³⁸

Linia BGH: koszty rzeczywiście niezbędne

Dla nadwyżki ilości według § 2 ust. 3 nr 2 VOB/B BGH wypełnił lukę. W braku uzgodnienia stron, także co do poszczególnych składników ceny, nową cenę należy ustalić w drodze wykładni uzupełniającej umowy, a miarodajne są wtedy rzeczywiście niezbędne koszty nadwyżki powiększone o odpowiednie narzuty.¹³⁹ Kilka miesięcy później BGH rozwinął tę linię: odesłanie do własnej kalkulacji nie wystarcza do uzasadnienia wysokości narzutów, sąd może je jednak oszacować (§ 287 ust. 2 ZPO).¹⁴⁰

Dla świadczeń zmienionych i dodatkowych Kammergericht wkroczył na tę samą drogę już wcześniej. W pierwszej tezie czytamy — w tłumaczeniu: „Podstawą roszczenia o wynagrodzenie dodatkowe z § 2 ust. 5 i 6 VOB/B są rzeczywiste koszty zwiększone lub zmniejszone, które powstają u przedsiębiorcy wskutek zmiany świadczenia”. Sąd ujął to we wzorze M = N − A: koszty dodatkowe wynikają z różnicy między kosztami nowego i starego wykonania. Jako narzut przyjął, w nawiązaniu do ustawowego domniemania 5 % przy swobodnym wypowiedzeniu (§ 649 zd. 3 BGB w dawnym brzmieniu, obecnie § 648 zd. 3 BGB), co najmniej współczynnik 20/19, czyli około 5,3 %.¹⁴¹ Bolz uważa taki ryczałtowy minimalny narzut za chybiony, ponieważ odpowiednie narzuty zależą od przedsiębiorstwa i jego pola działalności.¹⁴²

Czy miernik kosztów rzeczywistych obowiązuje dla wszystkich podstaw korekty, nie zostało ostatecznie wyjaśnione. Dla świadczeń dodatkowych według ust. 6 OLG Brandenburg uznał za miarodajne koszty rzeczywiście niezbędne, które jednak mogą się w pełni pokrywać ze skalkulowanymi.¹⁴³ OLG Schleswig pozostawił dla ust. 5 otwartym, czy orzecznictwo BGH dotyczące nadwyżki ilości można przenieść, i pokazał, że wykładnia uzupełniająca umowy może także prowadzić z powrotem do kalkulacji: jeżeli strony „uzgodniły ceny dla wielu różnych świadczeń, przemawia za tym dostateczne prawdopodobieństwo, że kierowałyby się tymi uzgodnieniami cenowymi” (tłum. własne). Skalkulowane koszty pozostają wtedy co najmniej środkiem pomocniczym.¹⁴⁴

Procesowa korzyść nowej linii jest znaczna. Kto przedstawia rzeczywiste koszty zmiany, nie musi ujawniać i bronić całej kalkulacji. Jeżeli wykonawca korzysta z podwykonawcy, jego kosztami dodatkowymi jest z reguły wynagrodzenie, które musi mu zapłacić za zmianę według stawek rynkowych.

Co wykonawca musi w tym celu przedstawić, Kammergericht doprecyzował w 2025 r. Musi co do zasady rozbić swój dodatkowy nakład przynajmniej według rodzajów kosztów, czyli na materiał, sprzęt i robociznę. Można od tego odstąpić tylko wtedy, gdy wyprowadzenie da się prześledzić także bez tego, zwłaszcza przy niewielkim, dobrze opisanym świadczeniu częściowym. Kalkulacja pierwotnej ceny ma przy tym jedynie znaczenie środka pomocniczego. Jeżeli nie odzwierciedla ona trafnie rzeczywistych kosztów albo jest to sporne, liczą się koszty rzeczywiste. Poziom cen umowy nie zostaje przy tym utracony, ponieważ przenosi się go przez współczynnik narzutu wynikający z uzgodnionego wynagrodzenia (niżej, reguły obliczeniowe). Właśnie to oznacza według Kammergericht formuła „dobra cena pozostaje dobrą ceną, zła cena pozostaje złą ceną” (tłum. własne), która wbrew rozpowszechnionemu rozumieniu nie jest argumentem przeciwko rozliczeniu według kosztów rzeczywistych.¹⁴⁵

Kalkulacja pierwotna złożona do depozytu: § 650c ust. 2 BGB

W ustawowym prawie umowy o roboty budowlane kalkulacja pozostaje w grze. Jeżeli przedsiębiorca złożył swoją kalkulację pierwotną do depozytu zgodnie z porozumieniem, może według § 650c ust. 2 BGB obliczyć nachtrag na jej podstawie, a domniemywa się, że tak przeniesione wynagrodzenie odpowiada wynagrodzeniu według kosztów rzeczywiście niezbędnych. Kammergericht rozumie to domniemanie wąsko: domniemywa się tylko prawidłowość założeń w złożonej kalkulacji, a nie wynik końcowy kontynuowania cen.¹⁴⁶ Sporne jest, czy przepis obowiązuje także w umowie VOB/B. Kammergericht go stosuje,¹⁴⁷ a Langen/Berger uważają to za niemal konieczne.¹⁴⁸ Bolz w ramach § 2 VOB/B odrzuca wszelkie odwołanie do kalkulacji, także do złożonej do depozytu, ponieważ w obliczeniu nachtragu nie może być połączenia kosztów rzeczywistych i skalkulowanych.¹⁴⁹

Niedobory ilości

Dla niedoboru ilości BGH metody dotąd nie rozstrzygnął. W sprawie wycinki wyraźnie pozostawił otwartym, jak korekta ma w szczegółach przebiegać, i ustalił jedynie, że czynniki spoza pierwotnego obliczenia ceny pozostają nieuwzględnione.¹⁵⁰ Langen/Berger wyprowadzają mimo to z tego orzeczenia, że nową cenę należy ustalić według kalkulacji pierwotnej, i uważają odwołanie do kosztów rzeczywistych przy niedoborach za bezsensowne.¹⁵¹ W praktyce i tak nie da się ominąć kalkulacji: aby obliczyć wyrównanie, wykonawca musi ujawnić, jakie udziały na zagospodarowanie placu budowy, koszty ogólne budowy i koszty ogólne tkwią w jego cenach jednostkowych.¹⁵²

LG Nürnberg-Fürth dla niedoborów wyraźnie opowiedział się przeciwko przeniesieniu orzecznictwa BGH dotyczącego nadwyżek. Wyrównanie należy według niego ustalić przez kalkulacyjne kontynuowanie cen z wykazu robót, ponieważ z kosztów rzeczywistych nie da się odczytać uzgodnionego zysku. Obliczenie wyglądało tak: skalkulowano 6,0 % kosztów ogólnych budowy, 10,5 % kosztów ogólnych oraz po 1,0 % ryzyka i zysku, cena jednostkowa wynosiła więc 118,5 % kosztów bezpośrednich. Dla niedoboru wyodrębniono zawarty w niej udział narzutów bez ryzyka (17,5 punktu procentowego) i pomnożono go przez różnicę między ilością z przetargu a ilością wykonaną. Nadwyżki ponad 10 % w innych pozycjach weszły do rachunku wyrównawczego z udziałem bez ryzyka i zysku (16,5 punktu procentowego) jako nadpokrycie.¹⁵³ Nie da się natomiast utrzymać części rozstrzygnięcia OLG Brandenburg w sprawie cięcia drzew (część III.1). Wyrównano tam także przychód ze sprzedaży materiału z cięcia, który nie był wliczony do ceny jednostkowej. Takie czynniki pozostają według późniejszego wyroku BGH w sprawie wycinki nieuwzględnione.¹⁵⁴

Reguły obliczeniowe

• Moment: Miarodajne są według Langen/Berger koszty na początku wykonywania zmienionego świadczenia.¹⁵⁵
• Koszty ogólne budowy, jeżeli da się je osobno udokumentować, należą do samych kosztów, a nie do narzutu. BGH sam wyjaśnił, że odmienne sformułowanie w jego wyroku z 08.08.2019 wynikało z omyłki redakcyjnej.¹⁵⁶
• Narzuty na koszty ogólne oraz ryzyko i zysk należy ustalić w odpowiedniej wysokości, według Bolza w odniesieniu do konkretnego przedsiębiorstwa. Kammergericht stawia w pierwszej kolejności na współczynnik narzutu tkwiący w uzgodnionej cenie. Jeżeli sąd musi go ustalić sam, za odpowiednie mogą uchodzić w każdym razie współczynniki między 1,05 lub 1,0526 a 1,2.¹⁵⁷
• Szacowanie: Jeżeli brak wiarygodnej podstawy do dokładnego obliczenia, sąd może oszacować koszty i narzuty (§ 287 ust. 2 ZPO), o ile wykonawca przedstawi ku temu uchwytne punkty zaczepienia.¹⁵⁸
• Koszty zmniejszone: Szacowanie działa w obu kierunkach. OLG Düsseldorf odjął od oszacowanej ceny nachtragowej również oszacowaną oszczędność w wysokości 16 559,40 €, ponieważ na 660 m nie trzeba było budować stałego zabezpieczenia. Zarzutu, że nie odpadł istotny nakład personelu, nie uwzględnił, ponieważ przy środkach zabezpieczających, tak jak przy rusztowaniach, cenę wyznacza także ilość materiału i czas jego użycia.¹⁵⁹

Jeżeli nachtragi łącznie mocno rosną, powstaje pytanie, czy wykonawca nadal jest związany starymi, złymi cenami. Langen/Berger uważają wytyczną za niezbędną i mówią o „czerwonym sygnale alarmowym” (Alarmsignal Rot), gdy nachtragi przekraczają 30 % pierwotnej wartości zamówienia, przy czym do obrony byłaby także granica 25 %.¹⁶⁰ BGH takiej granicy nie uznał. Założenie sądu apelacyjnego, że związanie starą ceną kończy się w każdym razie, „gdy zmiana stanowi więcej niż 30 procent wynagrodzenia umownego” (tłum. własne), uznał za niedostatecznie uzasadnione i odesłał do przesłanek § 313 BGB w konkretnym przypadku.¹⁶¹

VI. Spór: płynność przed wyrokiem

Można poprawnie odpowiedzieć na wszystkie pytania o kwalifikację i obliczenie, a mimo to przegrać, jeżeli odpowiedź przychodzi dopiero po latach. Prawo umowy o roboty budowlane z 2018 r. dało przedsiębiorcom narzędzia, którymi można zabezpieczyć płynność w trakcie sporu. Czy obowiązują one także w umowie VOB/B, nie zostało ostatecznie rozstrzygnięte, orzecznictwo sądów wyższych coraz częściej to potwierdza.¹⁶²

Rata w wysokości 80 %. Przy spornym nachtragu przedsiębiorca może żądać jako raty (Abschlagszahlung) 80 % wynagrodzenia dodatkowego wskazanego w swojej ofercie nachtragowej (§ 650c ust. 3 BGB). Jeżeli późniejsze rozliczenie wykaże, że było to za dużo, nadwyżkę należy zwrócić wraz z odsetkami. Według OLG München i OLG Celle zakłada to także w umowie VOB/B spełnienie przesłanek § 650b BGB, w szczególności istnienie dostatecznej oferty nachtragowej przed zarządzeniem.¹⁶³ Wiążące dla sądu domniemanie co do wysokości nachtragu nie wynika według Kammergericht z reguły 80 %, ani w postępowaniu głównym, ani w postępowaniu zabezpieczającym.¹⁶⁴

Zabezpieczenie roszczenia w trybie § 650d BGB (einstweilige Verfügung). Według § 650d BGB w sporach o prawo do wydawania zarządzeń i o dostosowanie wynagrodzenia po rozpoczęciu robót nie trzeba uprawdopodabniać podstawy zabezpieczenia (Verfügungsgrund). Pozwala to tymczasowo wyjaśnić, czy doszło do zarządzenia, co pomaga zwłaszcza wtedy, gdy zamawiający upiera się, że świadczenie jest objęte ceną. Tę drogę może wybrać także zamawiający, na przykład aby ustalić, że nachtrag jest nieuzasadniony.¹⁶⁵ Według Kammergericht dopuszczalny jest także wniosek o ustalenie pozytywne, na przykład że świadczenie jest już objęte wykazem robót albo właśnie nie jest.¹⁶⁶

Jak daleko sięga to ułatwienie, jest sporne między Sądami Krajowymi Wyższymi. OLG Celle nie stosuje domniemania podstawy zabezpieczenia do sporów o § 1 ust. 3, 4 i § 2 ust. 5, 6 VOB/B, Kammergericht natomiast tak.¹⁶⁷ Spory o czyste zmiany ilości nie podlegają według OLG Karlsruhe i tak ani § 650b, ani § 650c BGB, tak że również § 650d BGB ich nie dotyczy.¹⁶⁸ Według Kammergericht domniemanie nie odpada też z chwilą gotowości do wystawienia faktury końcowej, według OLG Karlsruhe zakres stosowania § 650d BGB nie jest wtedy już otwarty.¹⁶⁹ Kto zbyt długo zwleka z wnioskiem, i tak sam obala pilność.¹⁷⁰

Zabezpieczenie wynagrodzenia. Zabezpieczenie (Bauhandwerkersicherung) według § 650f ust. 1 BGB wyraźnie obejmuje także wynagrodzenie ze zleceń dodatkowych. Według Langen/Berger wykonawca może żądać zabezpieczenia wynagrodzenia nachtragowego już przed wykonaniem.¹⁷¹

Wstrzymanie prac i odmowa świadczenia. Jeżeli wymagalna płatność nie wpływa mimo wyznaczenia odpowiedniego dodatkowego terminu, wykonawca może wstrzymać prace (§ 16 ust. 5 nr 4 VOB/B). Sam spór o wysokość nachtragu do tego nie uprawnia, ponieważ według § 18 ust. 5 VOB/B spory nie uprawniają wykonawcy do wstrzymania prac. U Bolza czytamy: obowiązuje zasada „wykonanie umowy ma pierwszeństwo przed pewnością ceny” (tłum. własne). Inaczej jest, gdy zamawiający ostatecznie odmawia wynagrodzenia za zarządzoną zmianę albo kwestionuje zmianę i odrzuca wszelkie negocjacje.¹⁷² Langen/Berger idą dalej i przyznają prawo odmowy świadczenia już wtedy, gdy zamawiający bez powodu odmawia ustalenia przed wykonaniem prawidłowo przedstawionej ceny nachtragowej, sami jednak zalecają ostrożność.¹⁷³ Ryzykowne jest w każdym razie grożenie wstrzymaniem prac, aby wymusić podpisanie nachtragu. Może to stanowić bezprawną groźbę, a nieuzasadniona odmowa świadczenia może uprawniać zamawiającego do wypowiedzenia z ważnego powodu.¹⁷⁴

VII. Projekt w skrócie: sprawa OLG Naumburg

Sprawa, którą OLG Naumburg zakończył pod koniec 2025 r., prowadzi przez wszystkie fazy opisane w tym artykule i pokazuje, jak długo można czekać na odpowiedź.¹⁷⁵

Oferta i umowa. Wyspecjalizowane przedsiębiorstwo otrzymało w listopadzie 2013 r. zamówienie na oczyszczenie z niewybuchów i niewypałów (Kampfmittelräumung) części terenu poligonu wojskowego o powierzchni około 102 hektarów. Uzgodniono VOB/B 2012, wykaz robót opierał się na cenach jednostkowych, a oferta na tę część opiewała na około 1,04 mln € brutto. Przewidziano ręczne odsłanianie powierzchni.

Wykonanie. Na około 369 000 m², a więc ponad jednej trzeciej powierzchni, grunt był tak zwięzły, że nie dało się kopać ręcznie. Konieczna stała się koparka hydrauliczna z szybami pancernymi. Zamawiający zarządził kontynuowanie prac w tych warunkach. Sąd uznał to za zmianę według § 2 ust. 5 VOB/B, a nie za świadczenie dodatkowe według ust. 6, ponieważ dotyczyło to istniejących pozycji podstawowych i nie doszło żadne nowe świadczenie. Strony uzgodniły w tym celu nową pozycję dopłatową (Zulagenposition).

Nachtrag. Wykonawca zażądał 0,91 €/m². Zamawiający udzielił zlecenia nachtragowego w marcu 2015 r., ale wpisał na formularzu cenę 0,28 €/m² i tylko tę płacił. Wykonawca przyjął zlecenie, zastrzegł jednak, że cena zostanie ustalona później. Sąd uznał zmianę ceny przez zamawiającego za odrzucenie oferty nachtragowej połączone z nową ofertą (§ 150 ust. 2 BGB), a zastrzeżenie wykonawcy za odmowę zgody na tę cenę. Wiążąca cena 0,28 €/m² nigdy nie powstała. Nie zaszkodziło to, że w międzyczasie rozliczano się po cenie zamawiającego, ponieważ faktura częściowa (Abschlagsrechnung) jest tylko rozliczeniem tymczasowym.

Rozliczenie. Sąd nie liczył według rzeczywistych kosztów dodatkowych, lecz kontynuował kalkulację ofertową, ponieważ strony przynajmniej w procesie porozumiały się co do tej metody. Koszty personelu przejął z porównywalnych pozycji dopłatowych za utrudnione wydobywanie. Wynik: 0,78 €/m², a za pozycję dopłatową dopłata 220 352,26 € brutto. Stoi za tym ogólna myśl: jeżeli wykonawca w dłuższym projekcie zawsze obliczał swoje nachtragi z kalkulacji pierwotnej, a zamawiający przyjmował to, sprawdzając i płacąc, należy według Bolza przyjąć zgodne rozumienie co do metody, a wtedy nową cenę wyprowadza się z kalkulacji.¹⁷⁶

Czas trwania. Powództwo wniesiono w sierpniu 2015 r. Po wyroku LG Magdeburg z 2018 r. OLG Naumburg w 2019 r. początkowo oddalił żądanie dotyczące pozycji dopłatowej. BGH uchylił ten wyrok w grudniu 2022 r. w tym zakresie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, ponieważ należało zasięgnąć opinii biegłego.¹⁷⁷ Po opinii biegłego do spraw ustalania cen budowlanych pod koniec 2025 r. zapadł wyrok kończący. Dziesięć lat dla jednej ceny jednostkowej to najmocniejszy argument za narzędziami z części VI. Sięga się po nie w pierwszym roku sporu, a nie w dziesiątym.

Najczęstsze pytania

Kiedy przy odchyleniach ilości powstaje nowa cena jednostkowa?
Przy odchyleniu do 10 % obowiązuje cena umowna (§ 2 ust. 3 nr 1 VOB/B). Za ilość ponad 110 % na żądanie należy uzgodnić nową cenę (nr 2). Żądać może każda strona, także zamawiający. Przy ilości poniżej 90 % na żądanie wykonawcy podwyższa się cenę jednostkową za całą rzeczywiście wykonaną ilość (nr 3).

Czym różni się świadczenie zmienione od dodatkowego?
Zmienione (§ 2 ust. 5 VOB/B) jest świadczenie przewidziane w umowie, które na zarządzenie zamawiającego ma zostać wykonane inaczej. Dodatkowe (§ 2 ust. 6 VOB/B) jest świadczenie nieprzewidziane w umowie, którego żąda zamawiający. Tylko przy ust. 6 zapowiedź przed rozpoczęciem robót jest przesłanką roszczenia.

Czy przed rozpoczęciem robót muszę zapowiedzieć roszczenie o dodatkowe wynagrodzenie?
Przy świadczeniach dodatkowych tak: wykonawca musi zapowiedzieć roszczenie o szczególne wynagrodzenie, zanim rozpocznie wykonanie (§ 2 ust. 6 nr 1 zd. 2 VOB/B). Forma nie jest przewidziana, ze względów dowodowych zalecana jest forma pisemna. Ponieważ nikt nie przewidzi z pewnością, jak sąd zakwalifikuje świadczenie, roszczenie o dodatkowe wynagrodzenie warto przy zmianach i świadczeniach dodatkowych zawsze zapowiadać na piśmie przed wykonaniem.

Zamawiający zleca Nachtrag po własnej, niższej cenie. Co teraz?
Jeżeli wykonawca podpisze bez zastrzeżeń, ta cena zostaje uzgodniona i później żadna strona nie może jej już kwestionować. Jeżeli natomiast przyjmie zlecenie i wyraźnie pozostawi cenę otwartą, nie zgadza się na cenę zamawiającego (§ 150 ust. 2 BGB). Wiążąca cena wtedy nie powstaje.

Według czego oblicza się nową cenę?
Najpierw według umowy, potem według porozumienia stron, dopiero potem w drodze wykładni uzupełniającej. Przy ilości dodatkowej według § 2 ust. 3 nr 2 VOB/B decydują wtedy według BGH rzeczywiście niezbędne koszty plus odpowiednie narzuty (BGH, wyrok z 08.08.2019 – VII ZR 34/18). Dla świadczeń zmienionych i dodatkowych tę samą drogę obrał już wcześniej Kammergericht (KG, wyrok z 10.07.2018 – 21 U 30/17).

Czy mogę wstrzymać roboty, dopóki trwa spór o Nachtrag?
Sam spór o wysokość Nachtragu do tego nie uprawnia, bo według § 18 ust. 5 VOB/B spory nie uprawniają wykonawcy do wstrzymania robót. Jeżeli wymagalna płatność nie wpływa mimo odpowiedniego dodatkowego terminu, wykonawca może wstrzymać roboty (§ 16 ust. 5 nr 4 VOB/B). Ryzykowne jest w każdym razie grożenie wstrzymaniem robót, by wymusić podpis pod Nachtragiem.

Przypisy

1. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 1. ↩
2. O typach rozliczeń i umów Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 43–46. ↩
3. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 66 („Da ihn nur die Vergütungsmethodik vom Einheitspreisvertrag unterscheidet“), tak samo Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 42. ↩
4. Za renesansem Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 46. Ostrożnie co do znaczenia praktycznego Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 46. ↩
5. OLG Brandenburg, wyrok z 18.02.2021 – 12 U 114/19, NZBau 2021, 534 Rn. 20 f., w nawiązaniu do BGH NJW 1981, 1442. O § 2 ust. 7 VOB/B tamże Rn. 30. Nie mylić z OLG Naumburg, wyrok z 16.12.2019 – 12 U 114/19 (części II i IV). ↩
6. BGH, wyrok z 10.06.2021 – VII ZR 157/20, NJW 2021, 3393 = NZBau 2021, 725 = BauR 2022, 102 (teza) Rn. 28–33. ↩
7. BGH, wyrok z 07.03.2013 – VII ZR 68/10, BGHZ 196, 299 = NJW 2013, 1950 = NZBau 2013, 366 (tezy a–c) Rn. 21 oraz 25–27. ↩
8. BGH, wyrok z 14.03.2013 – VII ZR 116/12, BGHZ 196, 355 = NJW 2013, 1953 = NZBau 2013, 369 (tezy c i d). ↩
9. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 54. ↩
10. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 54 a. E. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 188. ↩
11. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 71. ↩
12. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 184 f., tam o orzecznictwie BGH od tak zwanego orzeczenia Universitätsbibliothek z 25.06.1987. ↩
13. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 186. ↩
14. BGH, wyrok z 13.03.2008 – VII ZR 194/06, BGHZ 176, 23 = NJW 2008, 2106 = NZBau 2008, 437 (teza e). Na ten temat Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 185 a. E. ↩
15. O pojęciach Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 38 i 63. ↩
16. KG, wyrok z 13.02.2026 – 21 U 13/26, NZBau 2026, 464 (tezy 1 i 2), wydany w postępowaniu według § 650d BGB (część VI). ↩
17. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 39. ↩
18. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 39 (przykład do kontroli AGB według §§ 305 i nast. BGB). ↩
19. OLG München, wyrok z 15.01.1987 – 29 U 4348/86, NJW-RR 1987, 661 (powództwo związkowe, wyrok wydany jeszcze na gruncie AGB-Gesetz, którego standardy obowiązują dziś nadal w §§ 305 i nast. BGB). ↩
20. Pojęcia według Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 38, przykład przebudowy „unter Betrieb“ (w trakcie eksploatacji) tamże Rdn. 63. ↩
21. BGH, wyrok z 20.06.2013 – VII ZR 103/12, NZBau 2013, 565 = NJW-RR 2014, 23 Rn. 22 f. ↩
22. OLG Naumburg, wyrok z 16.12.2019 – 12 U 114/19, NZBau 2020, 504 Rn. 51 (szczegółowa umowa ryczałtowa). ↩
23. OLG Naumburg, wyrok z 16.12.2019 – 12 U 114/19, NZBau 2020, 504 Rn. 43–45 (zasięg klauzuli kompletności, która uczyniła opinię częścią umowy). ↩
24. OLG Hamm, wyrok z 08.07.2025 – 21 U 2/23, NZBau 2026, 454 Rn. 35 i 39 (mikrotunelowanie gazociągu). ↩
25. OLG Hamm, wyrok z 08.07.2025 – 21 U 2/23, NZBau 2026, 454 (teza 1) Rn. 27–29. ↩
26. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 64. ↩
27. BGH, wyrok z 13.03.2008 – VII ZR 194/06, BGHZ 176, 23 = NJW 2008, 2106 = NZBau 2008, 437 (teza c). ↩
28. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 66–68. ↩
29. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 68 („Für den jeweiligen Teil gelten die jeweiligen Regeln.“). ↩
30. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 66 f. ↩
31. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 203. ↩
32. LG Hagen, wyrok z 06.09.2023 – 21 O 75/20, NJW-RR 2024, 19. ↩
33. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 70. Por. BGH, wyrok z 05.12.2002 – VII ZR 342/01, NJW 2003, 743 = NZBau 2003, 149 (brzmieniu opisu świadczenia przypada wobec planów stosunkowo duże znaczenie w każdym razie wtedy, gdy świadczenie jest w nim szczegółowo i dokładnie opisane). ↩
34. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 72. ↩
35. OLG Düsseldorf, wyrok z 27.03.2025 – 5 U 148/23, NJW-RR 2025, 1046 = NZBau 2025, 496 (teza 1). ↩
36. BGH, wyrok z 08.11.2007 – VII ZR 183/05, BGHZ 174, 110 = NJW 2008, 511 = NZBau 2008, 109. ↩
37. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 40. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 9. ↩
38. BGH, wyrok z 14.11.2017 – VII ZR 65/14, BGHZ 217, 13 = NJW 2018, 391 = NZBau 2018, 207 (tezy 2a i 2b) Rn. 25–28, jeszcze na gruncie VOB/B 2006. ↩
39. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 106. ↩
40. Por. przykłady u Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 107 (pięć buków na terenach zewnętrznych, rolety przy 30 z 50 okien). Sporne jest, jak kwalifikować zarządzoną nadwyżkę ilości (część III.4). ↩
41. BGH, wyrok z 30.06.2011 – VII ZR 13/10, BGHZ 190, 212 = NJW 2011, 3287 = NZBau 2011, 553 (teza b). ↩
42. BGH, wyrok z 24.07.2003 – VII ZR 79/02, NJW-RR 2004, 92 = NZBau 2004, 31 = BauR 2003, 1892 (uzasadnienie pkt III. 2 b, tam rabat 5 % „auf alle Einheitspreise“). ↩
43. KG, wyrok z 11.02.2025 – 21 U 89/23, NJW 2025, 2776 (teza 1). ↩
44. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 102 (umowa na ceny jednostkowe) i Rdn. 220 f. (umowa ryczałtowa). ↩
45. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 117 i Rdn. 29, tak samo Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 55 a. E. ↩
46. BGH, postanowienie z 04.11.2015 – VII ZR 282/14, NJW-RR 2016, 29 = NZBau 2016, 96 Rn. 24 f. (wskazanie na wszelki wypadek w postępowaniu w przedmiocie skargi na niedopuszczenie rewizji). ↩
47. LG Nürnberg-Fürth, wyrok z 18.12.2023 – 12 O 8630/20, NJW-RR 2024, 634 Rn. 41. ↩
48. BGH, wyrok z 01.08.2013 – VII ZR 6/13, BGHZ 198, 141 = NJW 2013, 3167 (brak roszczeń z tytułu wad). BGH, wyrok z 10.04.2014 – VII ZR 241/13, BGHZ 201, 1 = NJW 2014, 1805 (brak zwrotu wartości). BGH, wyrok z 11.06.2015 – VII ZR 216/14, BGHZ 206, 69 = NJW 2015, 2406 (brak zwrotu zapłaty, § 817 zd. 2 BGB). BGH, wyrok z 16.03.2017 – VII ZR 197/16, BGHZ 214, 228 = NJW 2017, 1808 Rn. 17 i 24 (uzgodnienie następcze i częściowe). ↩
49. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 4. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 47. ↩
50. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 105. ↩
51. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 52. ↩
52. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 107. ↩
53. BGH, wyrok z 21.11.2019 – VII ZR 10/19, NJW 2020, 468 = NZBau 2020, 84 (teza) Rn. 13–17. ↩
54. LG Hagen, wyrok z 06.09.2023 – 21 O 75/20, NJW-RR 2024, 19 (teza 3). ↩
55. Za wyrównaniem także ryzyka i zysku pogląd panujący, por. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 55. Krytycznie, ponieważ trudno to pogodzić z brzmieniem przepisu, Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 108. ↩
56. OLG Brandenburg, wyrok z 16.10.2019 – 4 U 80/18, NZBau 2020, 158 Rn. 28–31. LG Nürnberg-Fürth, wyrok z 18.12.2023 – 12 O 8630/20, NJW-RR 2024, 634 Rn. 44. ↩
57. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 111. Tak samo, także co do uwzględnienia nachtragów, Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 56. ↩
58. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 113. ↩
59. OLG Brandenburg, wyrok z 16.10.2019 – 4 U 80/18, NZBau 2020, 158 (teza 1) Rn. 19–22. ↩
60. BGH, wyrok z 26.01.2012 – VII ZR 19/11, BGHZ 192, 252 = NJW 2012, 1348 = NZBau 2012, 226 Rn. 14, 20–22 i 24. ↩
61. OLG Brandenburg, wyrok z 16.10.2019 – 4 U 80/18, NZBau 2020, 158 (teza 3) Rn. 42 i 45, w nawiązaniu do BGH, wyrok z 26.01.2012 – VII ZR 19/11, BGHZ 192, 252. ↩
62. O rozgraniczeniu BGH, wyrok z 26.04.2018 – VII ZR 82/17, NJW 2018, 2564 = NZBau 2018, 461 (tezy a i b) Rn. 18–20. O zarządzonym wyłączeniu pozycji jako częściowym wypowiedzeniu i o formie pisemnej Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 106 i 128. Przykład nawiązuje do Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 55 (dwie z czterech jednakowej wielkości płyt betonowych). ↩
63. BGH, wyrok z 26.04.2018 – VII ZR 82/17, NJW 2018, 2564 = NZBau 2018, 461 (tezy a i b), jeszcze na gruncie VOB/B 2002. ↩
64. LG Nürnberg-Fürth, wyrok z 18.12.2023 – 12 O 8630/20, NJW-RR 2024, 634 (teza 2) Rn. 50–53 (sąd przyjął za prawdziwe, że pozycje wyłączono za porozumieniem stron, Rn. 51). ↩
65. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 220. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 105. ↩
66. BGH, wyrok z 30.06.2011 – VII ZR 13/10, BGHZ 190, 212 = NJW 2011, 3287 = NZBau 2011, 553 (teza c) Rn. 30. ↩
67. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 109. ↩
68. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 217. ↩
69. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 219. ↩
70. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 134. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 87. ↩
71. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 87. ↩
72. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 85. ↩
73. BGH, wyrok z 19.09.2024 – VII ZR 10/24, BGHZ 241, 306 = NJW 2024, 3716 = NZBau 2025, 176 Rn. 16, 21 f. i 27. W ślad za nim OLG Celle, wyrok z 14.01.2026 – 14 U 58/25, NJW 2026, 2110. ↩
74. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 139 a. E. ↩
75. OLG Düsseldorf, wyrok z 27.03.2025 – 5 U 148/23, NJW-RR 2025, 1046 = NZBau 2025, 496. ↩
76. OLG Celle, wyrok z 14.01.2026 – 14 U 58/25, NJW 2026, 2110 Rn. 47 i 51–60, cytat Rn. 57, w nawiązaniu do BGH, wyrok z 19.09.2024 – VII ZR 10/24, BGHZ 241, 306. ↩
77. OLG Brandenburg, wyrok z 25.06.2020 – 12 U 59/19, NZBau 2021, 106 (tezy 1 i 2) Rn. 24 i 26–33. ↩
78. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 85. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 138. ↩
79. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 75. ↩
80. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 139. ↩
81. OLG Celle, wyrok z 14.05.2025 – 14 U 238/24, NJW 2026, 236 = NZBau 2026, 102 Rn. 76 (teza 3). ↩
82. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 77. ↩
83. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 77. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 140. ↩
84. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 135. ↩
85. BGH, postanowienie z 23.03.2022 – VII ZR 191/21, NJW 2022, 2332 = NZBau 2022, 521 (teza a). ↩
86. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 90 (pośrednie skutki zarządzenia dla fizycznie niezmienionych części świadczenia). ↩
87. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 90. ↩
88. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 98 (o nadwyżkach ilości) i Rdn. 141. ↩
89. BGH, wyrok z 22.10.2020 – VII ZR 10/17, NZBau 2021, 24 (teza a) Rn. 14, 16 f. i 19–23. Na ten temat Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 92 oraz Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 150. ↩
90. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 151 f. ↩
91. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 137. ↩
92. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 80. ↩
93. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 167. ↩
94. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 81 (przykład: powiększenie parkingu o 100 m²). ↩
95. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 136. ↩
96. OLG Hamm, wyrok z 08.07.2025 – 21 U 2/23, NZBau 2026, 454 Rn. 32 f. ↩
97. OLG Düsseldorf, wyrok z 27.03.2025 – 5 U 148/23, NJW-RR 2025, 1046 = NZBau 2025, 496 (uzasadnienie dotyczące zabezpieczenia części zamówienia nr 10 i 15). ↩
98. BGH, wyrok z 07.03.2013 – VII ZR 68/10, BGHZ 196, 299 = NJW 2013, 1950 = NZBau 2013, 366 Rn. 11, jeszcze na gruncie VOB/B w numeracji punktowej (§ 1 nr 4, § 2 nr 6). ↩
99. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 74 (nagłówek: „Die VOB/B unterscheidet (überflüssigerweise) noch zwischen geänderten Leistungen und zusätzlichen Leistungen“) i Rdn. 82. ↩
100. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 84. ↩
101. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 127, także o rozliczeniu według § 8 ust. 1 nr 2 VOB/B. ↩
102. OLG Brandenburg, wyrok z 20.10.2022 – 12 U 37/21, NZBau 2023, 166 (tezy 1–4), jeszcze na gruncie § 649 BGB w dawnym brzmieniu. ↩
103. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 131. ↩
104. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 103. ↩
105. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 250 i 258. ↩
106. O poglądzie panującym Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 254 f., o poglądzie przeciwnym tenże, Rdn. 256 f. ↩
107. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 103. ↩
108. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 259. ↩
109. BGH, wyrok z 07.03.2013 – VII ZR 68/10, BGHZ 196, 299 = NJW 2013, 1950 = NZBau 2013, 366 Rn. 10–14. To samo orzeczenie w sprawie § 138 BGB w części I i w sprawie granicy 30 % w części V. ↩
110. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 248 f. ↩
111. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 110. ↩
112. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 28, tam z odesłaniami do przypadków wzrostu kosztów 15-krotnego albo o 60 % w stosunku do wynagrodzenia łącznego. ↩
113. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 110 (z przykładem obliczeniowym). ↩
114. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 110, tam także o działaniu orientacyjnym dla prywatnych umów o roboty budowlane. ↩
115. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 103. ↩
116. BGH, postanowienie z 23.03.2022 – VII ZR 191/21, NJW 2022, 2332 = NZBau 2022, 521 Rn. 23, w nawiązaniu do BGH, wyrok z 23.05.1996 – VII ZR 245/94, BGHZ 133, 44 = NJW 1996, 2158 = BauR 1996, 542. ↩
117. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 171. ↩
118. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 172 i 177–180. ↩
119. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 181, który za właściwego adresata uważa wyłącznie zamawiającego, bez uszczerbku dla zasad pełnomocnictwa pozornego i pełnomocnictwa tolerowanego (Anscheins- und Duldungsvollmacht). ↩
120. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 172–176, w nawiązaniu do BGH, wyrok z 23.05.1996 – VII ZR 245/94, BGHZ 133, 44. ↩
121. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 82 f. ↩
122. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 193. ↩
123. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 160. ↩
124. OLG Celle, wyrok z 14.05.2025 – 14 U 238/24, NJW 2026, 236 = NZBau 2026, 102 (teza 2). ↩
125. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 100. ↩
126. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 58. ↩
127. OLG Karlsruhe, postanowienie z 14.04.2023 – 8 U 17/23, NJW 2024, 156 = NZBau 2024, 27 (tezy 1 i 2: porozumienia nachtragowe o świadczenia dodatkowe są prawnie samodzielnymi umowami o dzieło, odstąpienie według §§ 312b, 312g BGB). ↩
128. OLG Naumburg, wyrok z 16.12.2019 – 12 U 114/19, NZBau 2020, 504 (tezy 1 i 2) Rn. 21–25 i 36. W sprawie gruntu to samo orzeczenie w części II. ↩
129. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 274. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 45. ↩
130. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 271. Co do podpisu kierownika budowy bez pełnomocnictwa na kartach godzin pracy OLG Brandenburg, postanowienie z 12.05.2026 – 10 U 84/25, IBRRS 2026, 1591. ↩
131. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 277, tam także o wtórnym ciężarze przedstawienia twierdzeń (sekundäre Darlegungslast) wykonawcy. ↩
132. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 265. ↩
133. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 84. ↩
134. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 95. ↩
135. Tak jeszcze OLG Hamm, wyrok z 09.05.2018 – I-12 U 88/17, NJW-RR 2019, 14 Rn. 51–54 (skalkulowana strata jest przenoszona kwotowo). Orzeczenie zapadło przed BGH, wyrok z 08.08.2019 – VII ZR 34/18, i spotkało się z krytyką KG, wyrok z 10.07.2018 – 21 U 30/17, BauR 2018, 1738. ↩
136. BGH, wyrok z 08.08.2019 – VII ZR 34/18, BGHZ 223, 45 Rn. 17 i 20 f. (tam uzgodniony narzut generalnego wykonawcy w wysokości 20 %) i Rn. 27. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 50 f. O porozumieniu przez praktykę rozliczeń Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 84. ↩
137. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 54. ↩
138. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 118. ↩
139. BGH, wyrok z 08.08.2019 – VII ZR 34/18, BGHZ 223, 45 = NJW 2020, 337 = NZBau 2019, 706 (teza d) Rn. 17, 20 f. i 27–29. ↩
140. BGH, wyrok z 21.11.2019 – VII ZR 10/19, NJW 2020, 468 = NZBau 2020, 84 Rn. 24. Tak samo już BGH, wyrok z 08.08.2019 – VII ZR 34/18, BGHZ 223, 45 Rn. 19. ↩
141. KG, wyrok z 10.07.2018 – 21 U 30/17, BauR 2018, 1738 = ZfBR 2018, 670 (tezy 1 i 7). Skargę na niedopuszczenie rewizji oddalono (BGH, postanowienie z 24.04.2019 – VII ZR 164/18). ↩
142. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 101. ↩
143. OLG Brandenburg, wyrok z 22.04.2020 – 11 U 153/18, NZBau 2020, 639. ↩
144. OLG Schleswig, wyrok z 17.12.2020 – 7 U 21/18, juris Rn. 68 i 71 (teza 6). Skargę na niedopuszczenie rewizji oddalono (BGH, postanowienie z 23.02.2022 – VII ZR 117/21). ↩
145. KG, wyrok z 18.07.2025 – 21 U 176/24, NZBau 2026, 47 (tezy 3 i 4 oraz uzasadnienie dotyczące współczynnika narzutu, rewizja dopuszczona). ↩
146. KG, wyrok z 02.03.2021 – 21 U 1098/20, NZBau 2021, 523 Rn. 64 i n. (teza 3). ↩
147. KG, wyrok z 02.03.2021 – 21 U 1098/20, NZBau 2021, 523 Rn. 63. ↩
148. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 93. ↩
149. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 100. ↩
150. BGH, wyrok z 10.06.2021 – VII ZR 157/20, NJW 2021, 3393 Rn. 28 („unabhängig davon, wie diese im Einzelnen erfolgt“). Tak samo glosa: Kandel, NJW 2021, 3396. ↩
151. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 55. ↩
152. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 109. ↩
153. LG Nürnberg-Fürth, wyrok z 18.12.2023 – 12 O 8630/20, NJW-RR 2024, 634 (teza 1) Rn. 42 i 44–46, w odróżnieniu od BGH, wyrok z 08.08.2019 – VII ZR 34/18. ↩
154. OLG Brandenburg, wyrok z 16.10.2019 – 4 U 80/18, NZBau 2020, 158 Rn. 34–38 (9,13 € za drzewo). Odmiennie BGH, wyrok z 10.06.2021 – VII ZR 157/20, NJW 2021, 3393 Rn. 28. ↩
155. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 96. ↩
156. BGH, wyrok z 21.11.2019 – VII ZR 10/19, NJW 2020, 468 = NZBau 2020, 84 Rn. 22 f. Tak samo Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 97 oraz Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 91. ↩
157. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 101. KG, wyrok z 18.07.2025 – 21 U 176/24, NZBau 2026, 47 (teza 2, rewizja dopuszczona). ↩
158. BGH, wyrok z 08.08.2019 – VII ZR 34/18, BGHZ 223, 45 Rn. 19, i z 21.11.2019 – VII ZR 10/19, NZBau 2020, 84 Rn. 24. OLG Düsseldorf, wyrok z 27.03.2025 – 5 U 148/23, NJW-RR 2025, 1046 = NZBau 2025, 496 (szacowanie na podstawie poniesionych kosztów dodatkowych, nie należało wymagać kalkulacji nachtragowej). Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 101 i 217. ↩
159. OLG Düsseldorf, wyrok z 27.03.2025 – 5 U 148/23, NJW-RR 2025, 1046 = NZBau 2025, 496 (oszacowane na 660 m po 25,09 € łącznie z narzutem). ↩
160. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 98. ↩
161. BGH, wyrok z 07.03.2013 – VII ZR 68/10, BGHZ 196, 299 = NJW 2013, 1950 Rn. 18. ↩
162. Za stosowaniem OLG München, postanowienie z 12.03.2024 – 9 U 3791/23 Bau e, NJW 2024, 2117 = NZBau 2024, 753 (teza 2), OLG Celle, wyrok z 14.05.2025 – 14 U 238/24, NJW 2026, 236 = NZBau 2026, 102 (teza 1), KG, wyrok z 02.03.2021 – 21 U 1098/20, NZBau 2021, 523. Tak samo Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 60 i 100 („im Vordringen befindliche obergerichtliche Rechtsprechung“). ↩
163. OLG München, postanowienie z 12.03.2024 – 9 U 3791/23 Bau e, NJW 2024, 2117 (teza 2). OLG Celle, wyrok z 14.05.2025 – 14 U 238/24, NJW 2026, 236 (tezy 1 i 2). ↩
164. KG, wyrok z 02.03.2021 – 21 U 1098/20, NZBau 2021, 523 Rn. 56 (teza 4). ↩
165. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 60. ↩
166. KG, wyrok z 13.02.2026 – 21 U 13/26, NZBau 2026, 464 (teza 3). ↩
167. OLG Celle, wyrok z 14.05.2025 – 14 U 238/24, NJW 2026, 236 Rn. 104. Odmiennie KG, wyrok z 13.02.2026 – 21 U 13/26, NZBau 2026, 464, który wyraźnie wskazuje na odmienny pogląd OLG Celle. ↩
168. OLG Karlsruhe, postanowienie z 23.09.2022 – 8 W 29/22, NJW 2023, 372 Rn. 11. ↩
169. KG, wyrok z 02.03.2021 – 21 U 1098/20, NZBau 2021, 523 (teza 2). Odmiennie OLG Karlsruhe, postanowienie z 23.09.2022 – 8 W 29/22, NJW 2023, 372 Rn. 14. ↩
170. OLG Celle, wyrok z 14.05.2025 – 14 U 238/24, NJW 2026, 236 (teza 4). Podobnie OLG Karlsruhe, postanowienie z 23.09.2022 – 8 W 29/22, NJW 2023, 372 (teza 3). ↩
171. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 100 a. E. ↩
172. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 159 i 162 f. ↩
173. Langen/Berger, Einführung in die VOB/B, 30. Aufl. 2025, Abschn. G Rdn. 100. ↩
174. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 164. ↩
175. OLG Naumburg, wyrok z 23.12.2025 – 2 U 113/18, IBRRS 2026, 0777 (rewizja niedopuszczona). ↩
176. Bolz, in: Bolz/Jurgeleit, ibr-online-Kommentar VOB/B, Stand: 25.08.2025, § 2 Rdn. 84. ↩
177. BGH, postanowienie z 14.12.2022 – VII ZR 271/19 (uchylenie i przekazanie do ponownego rozpoznania na skutek skargi wykonawcy na niedopuszczenie rewizji). W pierwszej instancji LG Magdeburg, wyrok z 18.07.2018 – 10 O 1176/15. ↩

Stan prawny: październik 2026. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w indywidualnej sprawie.

Powiązane tematy