Einstweilige Verfügung o zapłatę za Nachtrag — szybka droga do pieniędzy na niemieckiej budowie i pięć pułapek

Spór spod ziemi: 812 tysięcy euro w 29. fakturze zaliczkowej

Konsorcjum budowlane zabezpieczało i wypełniało dla miasta dawny podziemny system sztolni po kopalni asfaltu. Zlecenie z czerwca 2023 r., VOB/B włączone do umowy, start robót w lipcu 2023 r. Do sierpnia 2024 r. wykonawca rozliczył prace za około 20,7 miliona euro brutto. W 29. fakturze zaliczkowej z sierpnia 2024 r. zażądał kolejnych 812 499,98 euro — a zamawiający odmówił zapłaty za dwie pozycje nachtragowe: N 1.5 (utylizacja nadmiaru wody wiertniczej) i N 2 (dopłaty po ograniczeniu dziennego przerobu przy wypełnianiu sztolni).

Wykonawca ruszył do sądu w trybie pilnym. Landgericht Hannover oddalił wniosek, a OLG Celle wyrokiem z 14.5.2025 r. (14 U 238/24) oddalił apelację — przy wartości sporu w drugiej instancji przekraczającej 512 tysięcy euro. Nie dlatego, że szybka ścieżka nie istnieje. Dlatego, że wykonawca nie spełnił jej warunków. Z tej porażki wynika gotowa instrukcja, jak zrobić to dobrze.

Jak działa szybka ścieżka z §§ 650b–650d BGB

Od 2018 r. kodeks cywilny zawiera system przepisów o zmianach na budowie. Zamawiający może zażądać zmiany umówionych robót (Änderungsbegehren), wykonawca składa wtedy ofertę na dodatkowe lub obniżone wynagrodzenie (Nachtragsangebot), a jeżeli strony nie porozumieją się w ciągu 30 dni, zamawiający może zarządzić zmianę jednostronnie w formie tekstowej (§ 650b ust. 2 BGB).

Wtedy otwiera się mechanizm, o który toczyła się ta sprawa. Po pierwsze § 650c ust. 3 BGB: w fakturach zaliczkowych wykonawca może przyjąć 80 procent kwoty z własnej oferty nachtragowej — bez zgody zamawiającego co do ceny i bez czekania na biegłego. Po drugie § 650d BGB: po rozpoczęciu robót einstweilige Verfügung o takie kwoty nie wymaga uprawdopodobnienia pilności (Verfügungsgrund) — ustawa ją domniemywa. To wyjątek o dużym ciężarze gatunkowym, bo zarządzenie tymczasowe nakazujące zapłatę (Leistungsverfügung) oznacza zaspokojenie przed wyrokiem i normalnie jest niemal nieosiągalne.

OLG Celle: ta ścieżka działa także przy VOB/B

Pierwsza dobra wiadomość z Celle: § 650c ust. 3 i § 650d BGB stosują się również do umów, do których włączono VOB/B. VOB/B ma wprawdzie własny system zmian (§ 1 ust. 3 i 4 oraz § 2 ust. 5 i 6 VOB/B), ale nie zawiera żadnego odpowiednika 80-procentowej zaliczki — § 16 VOB/B reguluje faktury zaliczkowe, nie daje jednak wykonawcy tymczasowego prawa jednostronnego ustalenia ceny. Skoro VOB/B niczego tu nie modyfikuje, przepisy kodeksu obowiązują dalej. Tak samo orzekł wcześniej OLG München (postanowienie z 12.3.2024 r., 9 U 3791/23).

Druga wiadomość jest równie ważna: przepisy §§ 650b–650d BGB tworzą jeden spójny system. Kto chce sięgnąć po 80 procent z oferty i po domniemanie pilności, musi przejść całą sekwencję § 650b BGB — żądanie zmiany, konkretna oferta, dopiero potem zarządzenie. I o tę sekwencję rozbiła się cała sprawa.

Pułapka pierwsza: oferta, z której nie da się wyczytać kosztów

Przy pozycji N 1.5 wykonawca zaoferował utylizację nadmiaru wody wiertniczej „według nakładów, plus narzuty zgodnie z kalkulacją pierwotną”. Dla OLG Celle to za mało. Oferta nachtragowa musi — ponad ogólne wymogi ofert z §§ 145 i nast. BGB — pozwolić zamawiającemu przynajmniej w przybliżeniu oszacować, jakie koszty na niego spadną. Sąd rozumiał, że przed rozpoczęciem wierceń nie dało się podać ceny końcowej, bo nie było wiadomo, ile wody powstanie. Ale można było załączyć cennik firmy utylizacyjnej: cenę za tonę, stawki godzinowe. Bez takich punktów zaczepienia zamawiający nie wie nawet w przybliżeniu, na co się pisze.

Do tego dochodzi reguła czasowa: oferta musi istnieć w dostatecznie konkretnej formie, zanim zamawiający zarządzi zmianę. Inaczej wykonawca mógłby po fakcie, ofertą złożoną na końcu, sam ustalać wysokość swoich zaliczek — a temu przepis ma zapobiegać. Bez prawidłowej oferty cała konstrukcja upada: zostaje zwykła droga zaliczek z § 632a BGB albo § 16 VOB/B i zwykły proces. Jak w takim procesie wycenia się roboty dodatkowe, opisujemy w artykule o wycenie i dokumentacji Nachtragów.

Pułapka druga: zmiana musi dotyczyć robót, nie okoliczności budowy

Przy pozycji N 2 wykonawca twierdził, że zamawiający ograniczył dzienny przerób wypełniania sztolni (z 260 m³ dziennie na stanowisko), przez co spadła efektywność i wzrosły koszty. OLG Celle nie musiał nawet rozstrzygać, czy takie zarządzenie padło. § 650b BGB obejmuje tylko zmiany treści robót — umówionego rezultatu albo świadczeń koniecznych do jego osiągnięcia (tzw. Bauinhalt). Zarządzenia dotyczące samych okoliczności wykonywania, zwłaszcza czasu budowy i tempa prac (tzw. Bauumstände), nie podpadają pod ten przepis w ogóle.

Nie pomogło nawet to, że zamawiający w protokole narady sam przyznał, że „Nachtrag 2 jest bezsporny co do swojej konieczności”. Jeżeli obiektywnie nie ma zmiany w rozumieniu § 650b BGB, zarządzenie idzie w próżnię jako tak zwany Putativnachtrag — i nie tworzy roszczenia z § 650c BGB. Koszty wywołane wydłużeniem czasu budowy czy spadkiem wydajności dochodzi się na innych podstawach, w zwykłym procesie.

Pułapka trzecia: kto zwleka, sam obala domniemanie pilności

Domniemanie pilności z § 650d BGB nie jest wieczne. OLG Celle stosuje tu zasadę znaną z prawa konkurencji: kto nieodpowiednio długo nie korzysta z możliwości ochrony pilnej, ten sam pokazuje, że sprawa nie jest mu pilna (Selbstwiderlegung). Ile czasu wolno czekać, zależy od okoliczności — orzecznictwo przyjmuje jednak zwykle jeden do dwóch miesięcy, a górną granicę przy dwóch, najpóźniej trzech miesiącach od chwili, gdy jasne jest, że porozumienia nie będzie.

W tej sprawie zamawiający nie zapłacił za N 1.5 ani razu od lipca 2023 r., od 22. faktury zaliczkowej z maja 2024 r. nie płacił już nic na sporne pozycje i wielokrotnie, na piśmie, odmawiał uznania roszczeń. Wykonawca złożył wniosek dopiero po wielu miesiącach — dla N 1.5 po ponad roku. Domniemanie upadło. OLG Celle wyraźnie odrzucił przy tym łagodniejszą linię berlińskiego Kammergericht, według której samo niezaspokojenie roszczenia wystarcza, by pilność trwała.

Ważne zastrzeżenie: przegapienie tego okna nie odbiera samego roszczenia. Przepada tryb pilny — pieniędzy można dalej dochodzić w zwykłym procesie, w granicach zwykłego przedawnienia.

Pułapka czwarta: roszczenia oparte tylko na VOB/B nie korzystają z § 650d

Ostatnia teza wyroku bywa w praktyce najbardziej bolesna. Domniemanie pilności obejmuje wyłącznie spory o zarządzenia z § 650b BGB i o dostosowanie wynagrodzenia z § 650c BGB. Spory o zarządzenia z § 1 ust. 3 i 4 VOB/B, o wyliczenie wynagrodzenia nachtragowego według § 2 ust. 5 i 6 VOB/B oraz roszczenia oparte na innych podstawach — domniemaniem nie są objęte. Kto buduje wniosek wyłącznie na VOB/B, musi spełnić ogólne wymogi zarządzenia tymczasowego nakazującego zapłatę, a te są surowe: groźba egzystencjalnych, nieodwracalnych szkód albo sytuacja, w której odesłanie do zwykłego procesu równałoby się odmowie ochrony prawnej.

Ogólne powołanie się na rosnące koszty i spadek płynności — tak jak zrobił to wykonawca w Celle — nie wystarcza. Trzeba by wykazać na przykład realną groźbę niewypłacalności. Praktyczny wniosek: podstawa prawna, na której opierasz roszczenie, decyduje o tym, czy korzystasz z domniemania pilności.

Co z tego wynika dla polskiej firmy budowlanej w Niemczech

• Buduj sekwencję od pierwszego dnia. Żądanie zmiany na piśmie, konkretna oferta, dopiero potem zarządzenie. Bez tej kolejności 80-procentowa zaliczka przepada, zanim o niej pomyślisz.
• Pisz oferty nachtragowe tak, żeby dało się je policzyć. Opis świadczeń plus cena końcowa albo weryfikowalne podstawy: ceny jednostkowe, stawki, cennik firmy trzeciej. Samo „według nakładów, plus narzuty z kalkulacji” nie obroni się w sądzie.
• Rozróżniaj treść robót i okoliczności budowy. Zmiana projektu czy dodatkowe świadczenia — szybka ścieżka. Zmiana tempa, terminów, organizacji — zwykłe roszczenia i zwykły proces.
• Licz czas od odmowy, nie od faktury. Jeden do dwóch miesięcy na decyzję, po dwóch-trzech domniemanie pilności znika. Samo roszczenie przeżyje, ale tryb pilny nie.
• Miej plan B. Jeśli tryb pilny odpada, zostaje zwykły proces i zabezpieczenie wynagrodzenia z § 650f BGB — obejmuje także Nachträgi. Szczegóły w artykule o robotach dodatkowych, a o rozliczeniu końcowym w tekście o Schlussrechnung.

Najczęstsze pytania

Czym einstweilige Verfügung różni się od zwykłego pozwu o zapłatę?
Tempem i charakterem. Zwykły proces budowlany trwa latami, zarządzenie tymczasowe zapada w tygodnie. Przy roszczeniach z § 650c BGB po rozpoczęciu robót nie trzeba uprawdopodabniać pilności. Tytuł jest tymczasowy — spór co do meritum może toczyć się dalej, ale pieniądze wpływają wcześniej.

Ile mam czasu na złożenie wniosku?
Orzecznictwo przyjmuje zwykle jeden do dwóch miesięcy od chwili, gdy jasne jest, że zamawiający nie zapłaci, z górną granicą przy dwóch-trzech miesiącach. W sprawie OLG Celle wykonawca czekał ponad rok i domniemanie pilności upadło. Samo roszczenie można potem dochodzić w zwykłym procesie.

Czy szybka ścieżka działa przy umowie na VOB/B?
Tak. VOB/B nie zawiera odpowiednika § 650c ust. 3 BGB ani § 650d BGB, więc oba przepisy stosują się także w umowach z VOB/B — tak OLG Celle i wcześniej OLG München. Warunkiem jest pełna sekwencja § 650b BGB: żądanie zmiany, oferta, zarządzenie.

Jak konkretna musi być oferta nachtragowa?
Na tyle, żeby zamawiający mógł przynajmniej w przybliżeniu oszacować dodatkowe koszty: opisane świadczenia plus cena końcowa albo możliwe do sprawdzenia podstawy — ceny jednostkowe, stawki godzinowe, cennik podwykonawcy. I zawsze przed zarządzeniem zmiany, nie po nim.

Zamawiający każe zwolnić tempo albo przesuwa terminy — mogę żądać 80 procent zaliczki?
Nie tą drogą. Zarządzenia dotyczące tylko czasu budowy i okoliczności wykonywania nie podpadają pod § 650b BGB, nawet jeśli realnie podnoszą koszty. Takie roszczenia dochodzi się na podstawach VOB/B w zwykłym procesie — bez domniemania pilności.

Omówienie opiera się na wyroku OLG Celle z 14.5.2025 r. (14 U 238/24, I instancja: LG Hannover, 7 O 151/24), postanowieniu OLG München z 12.3.2024 r. (9 U 3791/23), postanowieniu OLG Karlsruhe z 23.9.2022 r. (8 W 29/22) i wyroku KG z 7.9.2021 r. (21 U 86/21) oraz na §§ 650b–650d BGB, §§ 935 i 940 ZPO i § 1 ust. 3 i 4, § 2 ust. 5 i 6 oraz § 16 VOB/B. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w indywidualnej sprawie.

Powiązane tematy