Skąd się bierze obowiązek składkowy — VTV i zasada przewagi czasu pracy
Obowiązek płacenia składek do kas socjalnych budownictwa wynika z układu zbiorowego VTV (Tarifvertrag über das Sozialkassenverfahren im Baugewerbe). Dzięki uznaniu układu za powszechnie obowiązujący (AVE) oraz ustawie SokaSiG wiąże on także pracodawców, którzy nie należą do żadnej organizacji i nigdy niczego nie podpisywali — w tym firmy zagraniczne wykonujące roboty w Niemczech.
Zakład podlega VTV w całości, jeżeli w danym roku kalendarzowym jego pracownicy fizyczni przeznaczali ponad połowę łącznego czasu pracy na czynności budowlane w rozumieniu układu. Nie decyduje obrót, zysk ani to, co wpisano przy rejestracji działalności — liczą się rzeczywiste czynności ludzi. Wystarczy przewaga czasowa, choćby niewielka, a składki należą się za wszystkich pracowników fizycznych.
Jak działa sam system — co finansuje kasa, jakie składki płaci firma delegująca pracowników i co można odzyskać — opisaliśmy w osobnym artykule o SOKA-BAU, obowiązku składkowym i zwrocie składek. Tutaj zajmujemy się pytaniem wcześniejszym i w praktyce najbardziej spornym: kiedy firma w ogóle podlega temu systemowi.
Sprawa przed BAG: firma od okien, drzwi, rolet i markiz
Pozwana firma zatrudniała czterech pracowników fizycznych. Montowali u klientów gotowe, kupowane od producentów okna, drzwi, rolety i markizy, a zamontowane elementy naprawiali i serwisowali. Do tego dochodziła praca handlowca, który jeździł do klientów, doradzał i przygotowywał oferty — w większości bez zlecenia na końcu — oraz pracownika zajmującego się magazynem.
SOKA-Bau zażądała składek za okres od stycznia do listopada 2016 r. w łącznej wysokości 30 800 euro. Firma broniła się, że w zakładzie przeważały czynności niebudowlane: doradztwo, które nie kończyło się zamówieniem, prace typowe dla wyposażania wnętrz oraz przeglądy rolet i markiz bez naprawy. Sąd pracy w Wiesbaden i krajowy sąd pracy Hesji przyznały jej rację i oddaliły powództwo kasy.
Federalny Sąd Pracy w wyroku z 18.10.2023 r. (10 AZR 71/23) ocenił sprawę odwrotnie: uchylił wyrok drugiej instancji, zmienił wyrok pierwszej i zasądził od firmy pełną żądaną kwotę. Kluczem było doliczenie do czasu prac budowlanych właśnie doradztwa, akwizycji i magazynu.
Montaż gotowych elementów to praca budowlana
Katalog VTV wymienia wprost prace suchej zabudowy i montażu (Trocken- und Montagebauarbeiten). W utrwalonym orzecznictwie chodzi między innymi o wbudowywanie przemysłowo prefabrykowanych elementów, których przed montażem istotnie się nie zmienia i które odnoszą się do budynku. Montaż kupionych u producenta okien i drzwi spełnia tę definicję w całości — firma nie musi murować ani wznosić budynków, żeby wykonywać prace budowlane w rozumieniu układu.
Podobnie naprawy i serwis. Przywracanie sprawności okien, drzwi, rolet i markiz służy utrzymaniu budynku w należytym stanie, a montaż markizy lub rolety zmienia budynek zgodnie z życzeniem zamawiającego — to również prace budowlane, wraz z towarzyszącymi naprawie kontrolami działania. Czy samodzielne przeglądy bez późniejszej naprawy też należałoby tak liczyć, BAG mógł zostawić otwarte, bo przewaga czasu budowlanego była już bez nich wyraźna.
Doradztwo, akwizycja i magazyn — czynności pomocnicze liczą się jak budowa
Obok głównych prac budowlanych do czasu budowlanego dolicza się tak zwane czynności pomocnicze (Zusammenhangstätigkeiten): prace przygotowawcze, uboczne, następcze i pomocnicze, które służą własnym pracom budowlanym firmy, są potrzebne do ich prawidłowego wykonania i które według zwyczajów branży firmy budowlane załatwiają we własnym zakresie.
BAG doprecyzował dwie rzeczy. Po pierwsze, także typowe czynności handlowe — pozyskiwanie klientów i doradzanie im — są czynnościami pomocniczymi, jeżeli zmierzają do wykonania własnych prac budowlanych. Nie ma znaczenia, czy rozmowy zakończyły się zleceniem. Handlowiec, który cały tydzień jeździ po klientach i niczego nie sprzeda, w rozumieniu układu i tak „buduje”. Po drugie, czynności pomocnicze nie muszą zajmować mniej czasu niż główne prace budowlane — wystarczy, że firma w ogóle prowadzi własne wykonawstwo, któremu te czynności służą. Prace magazynowe potraktowano tak samo: magazyn służy zapleczu materiałowemu montaży, więc jego obsługa dzieli ich kwalifikację.
W liczbach wyglądało to tak: bez doradztwa i magazynu prace budowlane stanowiły około 45 procent czasu pracy załogi — za mało. Po doliczeniu czasu handlowca i magazyniera udział wzrósł do 70,6 procent i przesądził sprawę.
Granica przebiega tam, gdzie kończy się własne wykonawstwo. Zakład, który wykonuje wyłącznie czynności pomocnicze i nie prowadzi żadnych własnych prac budowlanych, nie podlega VTV — tak BAG już w wyroku z 8.12.2021 r. (10 AZR 362/19). Czysta sprzedaż okien do samodzielnego montażu również nie jest pracą budowlaną. Trzeba jednak wykazać jej realny udział w czasie pracy — w omawianej sprawie wynosił on ledwie 1 procent i nie zaważył na niczym.
Jak policzyć własną firmę
Weź pełny rok kalendarzowy i czas pracy pracowników fizycznych. Każdej czynności przypisz cel: montaż, naprawy i serwis to prace budowlane, a pomiary, doradztwo, oferty, transport materiału i magazyn służące własnym montażom dolicz do tej samej puli. Osobno zapisuj czynności bez związku z własnym wykonawstwem — czysty handel, produkcję, usługi dla innych podmiotów. Jeżeli czynności budowlane razem z pomocniczymi przekraczają połowę łącznego czasu pracy, zakład podlega VTV w całości. Ewidencję prowadź na bieżąco — w sporze to pracodawca musi konkretnie wykazać, czym naprawdę zajmowali się jego ludzie.
Spór z SOKA-Bau: kto co musi wykazać i skąd się biorą kwoty
Procesowo kasa ma zadanie ułatwione. Jako podmiot spoza zakładu nie zna jego codzienności, dlatego wystarczy jej spójne twierdzenie, że w zakładzie przeważały prace budowlane. Ciężar konkretnej odpowiedzi przechodzi wtedy na pracodawcę (§ 138 ust. 2 ZPO): to on musi szczegółowo opisać, kto, kiedy i czym się zajmował. Ogólne zaprzeczenia w stylu „u nas przeważał handel” nie wystarczą, a nowych faktów zgłoszonych dopiero w instancji rewizyjnej sąd już nie uwzględni.
Wysokość żądań też ma swoją logikę. Jeżeli kasa nie zna rzeczywistych wynagrodzeń, może dochodzić składek wyliczonych od przeciętnych płac w budownictwie ustalanych na podstawie danych Federalnego Urzędu Statystycznego — orzecznictwo akceptuje taką „przeciętną” konstrukcję pozwu. Tak policzone kwoty bywają wyższe niż składki od realnej listy płac, więc przedstawienie własnych, rzetelnych danych płacowych leży w interesie firmy.
Czas gra na korzyść kasy dłużej, niż wielu przedsiębiorców zakłada. Roszczenia składkowe przepadają dopiero po trzech latach, licząc od końca roku, w którym stały się wymagalne, a złożenie wniosku o sądowy nakaz zapłaty (Mahnbescheid) zatrzymuje bieg tego terminu. W omawianej sprawie wniosek złożony w grudniu 2019 r. uratował kasie składki za cały rok 2016. Spory składkowe trafiają przy tym z reguły przed sąd pracy w Wiesbaden, właściwy dla siedziby kasy.
Co z tego wynika dla polskiej firmy w Niemczech
- Nie wpis w rejestrze, lecz czas pracy. „Handel i usługi” w dokumentach rejestrowych niczego nie przesądza — sądy patrzą na to, czym rzeczywiście zajmują się pracownicy fizyczni w ciągu roku.
- Montaż cudzych wyrobów to budowa. Okna, drzwi, rolety, markizy czy bramy kupione od producenta — ich montaż i naprawy u klienta liczą się jako prace budowlane, choćby firma niczego sama nie produkowała.
- Handlowiec i magazynier też „budują”. Czas doradztwa, ofert i magazynu dolicza się do prac budowlanych, jeżeli służy własnym montażom — nawet jeżeli nie przyniósł ani jednego zlecenia.
- Ewidencja czasu pracy to tarcza. Bez prowadzonej na bieżąco ewidencji struktury czasu pracy nie da się w sporze odtworzyć, a ogólniki przegrywają z wyliczeniami kasy.
- Reaguj na pierwsze pismo. Trzyletni termin przepadku zatrzymuje Mahnbescheid kasy, nie Twoje milczenie. Im wcześniej sprawę przeanalizuje adwokat, tym więcej da się jeszcze wykazać i policzyć po swojemu.
Najczęstsze pytania
Moja firma tylko montuje okna kupione u producenta. Czy to naprawdę praca budowlana?
Tak. Montaż prefabrykowanych, istotnie niezmienianych elementów odnoszących się do budynku to prace montażowe z katalogu VTV. Nie trzeba wznosić budynków ani zatrudniać murarzy, żeby podlegać składkom.
Większość czasu zajmują u nas pomiary, doradztwo i oferty, a montaż to mniejszość. Czy to nas chroni?
Zwykle nie. Jeżeli te czynności służą własnym montażom, dolicza się je do czasu budowlanego — i to bez wymogu, żeby sam montaż przeważał. Chroni dopiero struktura, w której przeważają czynności bez związku z własnym wykonawstwem.
Sprzedajemy też okna do samodzielnego montażu. Czy to pomaga?
Czysta sprzedaż bez własnego montażu nie jest pracą budowlaną, a zakład bez żadnego własnego wykonawstwa w ogóle nie podlega VTV. Trzeba jednak udowodnić realny udział takiej sprzedaży w czasie pracy — w sprawie przed BAG wynosił on 1 procent i niczego nie zmienił.
Za ile lat wstecz SOKA-Bau może żądać składek?
Roszczenia przepadają po trzech latach od końca roku, w którym składka stała się wymagalna. Wniosek kasy o nakaz zapłaty (Mahnbescheid) zatrzymuje bieg terminu — samo trwanie sporu niczego więc nie przedawnia.
Skąd SOKA-Bau bierze wysokość żądanych kwot?
Jeżeli nie zna rzeczywistych wynagrodzeń, może liczyć składki od przeciętnych płac w niemieckim budownictwie. Skuteczna obrona przed zawyżeniem to przedstawienie własnych, kompletnych danych płacowych.
Omówienie uwzględnia wyroki BAG z 18.10.2023 r. (10 AZR 71/23) i z 8.12.2021 r. (10 AZR 362/19) oraz § 1 VTV, § 7 SokaSiG, § 5 ust. 4 TVG i § 138 ust. 2 ZPO. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w indywidualnej sprawie.