Historia: prawie 600 tysięcy euro żądania — i oddalenie w całości
Wykonawca rozbudował i serwisował instalację sygnalizacji pożarowej (Brandmeldeanlage) w klinice. Zamawiający wypowiedział obie umowy — o rozbudowę i o utrzymanie instalacji. Wykonawca wystawił fakturę końcową tak, jakby wykonał wszystko w całości i bez wad: umowa główna na 200 000 euro netto plus dwa bezsporne Nachträgi na 290 000 i 9 500 euro netto, razem 499 500 euro netto, brutto 594 404 euro — również za część, której po wypowiedzeniu już nie wykonał. Do tego doszło żądanie utraconego zysku z wypowiedzianej umowy serwisowej.
Sąd krajowy (LG Berlin II, wyrok z 16.12.2024 r., 14 O 137/23) oddalił powództwo w całości. Kammergericht w postanowieniu wskazującym (Hinweisbeschluss) z 13.5.2025 r., 21 U 8/25, zapowiedział oddalenie apelacji — i wykonawca ją cofnął. Nie dlatego, że wynagrodzenie mu się nie należało. Dlatego, że nie umiał go rozliczyć tak, jak wymaga tego niemieckie orzecznictwo. Z tego przegranego procesu wynika kompletna instrukcja poprawnego rozliczenia.
Duża i mała Kündigungsvergütung — co możesz dostać po wypowiedzeniu
Niemieckie prawo budowlane rozróżnia dwa scenariusze. Przy wypowiedzeniu wolnym (freie Kündigung, § 648 zd. 2 BGB, a przy umowach na VOB/B — § 8 ust. 1 VOB/B) zamawiający może zakończyć umowę w każdej chwili bez powodu, ale płaci za to cenę: wykonawcy należy się umówione wynagrodzenie także za roboty niewykonane, pomniejszone o zaoszczędzone wydatki oraz o to, co wykonawca zarobił — lub w złej wierze zaniechał zarobić — dzięki zwolnionym mocom przerobowym. To tak zwana duża Kündigungsvergütung.
Inaczej przy wypowiedzeniu z ważnego powodu przez zamawiającego: wtedy zostaje tylko mała Kündigungsvergütung, czyli wynagrodzenie za część robót wykonaną do dnia wypowiedzenia (§ 648a ust. 5 BGB). W omawianej sprawie umowa serwisowa została wypowiedziana nadzwyczajnie na podstawie klauzuli umownej — a że wykonawca nie zdążył wykonać żadnych przeglądów, jego roszczenie z tej umowy wyniosło zero. O tym, kiedy sam wykonawca może wypowiedzieć umowę z ważnego powodu, piszemy w artykule o wypowiedzeniu umowy budowlanej według § 648a BGB.
Przy okazji Kammergericht potwierdził rzecz ważną dla firm instalacyjnych i serwisowych: umowa o utrzymanie instalacji sygnalizacji pożarowej kliniki to umowa budowlana w rozumieniu § 650a ust. 2 BGB, bo sprawność tej instalacji ma istotne znaczenie dla użytkowania budynku zgodnie z przeznaczeniem. Konsekwencja: do takich umów serwisowych stosuje się reguły prawa budowlanego — z rygorami rozliczeń włącznie.
Warunek pierwszy: rozliczenie sprawdzalne, nie faktura „na całość”
Duża Kündigungsvergütung wymaga sprawdzalnej faktury końcowej (prüffähige Schlussrechnung) — również przy umowie ryczałtowej. Według utrwalonego orzecznictwa BGH wykonawca musi najpierw oddzielić roboty wykonane od niewykonanych, a następnie wycenić część wykonaną według proporcji jej wartości do wartości całego świadczenia objętego ryczałtem. Trzeba więc ujawnić, jak skalkulowano cenę — tak, żeby zamawiający mógł rozliczenie skontrolować i się bronić. Jak zbudować taką fakturę końcową, opisujemy krok po kroku w artykule o Schlussrechnung, czyli rozliczeniu końcowym.
Wykonawca z Berlina zrobił dokładnie odwrotnie: zafakturował całość, choć sam w procesie przyznał, że w chwili wypowiedzenia istniały wady i niewykonane prace. Żadnych potrąceń za świadczenia pomniejszone, żadnych zaoszczędzonych wydatków, żadnego odniesienia do kalkulacji ryczałtu. Kammergericht podsumował to tak:
„Es bleibt völlig unklar, wie die Kl. diese Leistungen ursprünglich kalkuliert hat und wie dieser Preisansatz für die Einzelleistung in den Pauschalpreis eingeflossen ist. Ein vollständig bepreistes Leistungsverzeichnis als Grundlage der vorgenommenen Pauschalierung liegt nicht vor.“
„Pozostaje całkowicie niejasne, jak powódka pierwotnie skalkulowała te świadczenia i jak ta wycena pojedynczej pozycji weszła do ceny ryczałtowej. Brak jest w pełni wycenionego wykazu świadczeń jako podstawy przyjętego ryczałtu.“
KG, postanowienie z 13.5.2025 r., 21 U 8/25 — tłumaczenie własne
Szczególnie bolesny szczegół: zamawiający wcale nie zakwestionował sprawdzalności faktury w terminie z § 16 ust. 3 VOB/B. Nie musiał. Spójność rozliczenia sąd bada z urzędu — a jej brak oznacza oddalenie powództwa jako bezzasadnego, nie tylko jako przedwczesnego.
Rozliczenie „od góry” — tylko gdy zostały resztki do 5 procent
Istnieje droga na skróty: gdy do wykonania zostały już tylko drobne prace resztkowe, orzecznictwo dopuszcza rozliczenie „od góry” (Abrechnung von oben) — wycenia się tylko to, czego nie wykonano, i odejmuje od pełnego ryczałtu. Granica drobnosti leży przy maksymalnie 5 procentach wartości całego świadczenia. W tej sprawie próg wynosił 24 975 euro netto — a zamawiający wykazał, że dokończenie robót przez firmę trzecią kosztowało 110 451,56 euro netto. O drodze na skróty nie mogło być mowy.
Do tego doszedł argument rzeczowy, który wykracza poza liczby. W chwili wypowiedzenia instalacja miała bezsporne wady kategorii M, wykluczające bezpieczeństwo eksploatacji, i nie przeszła odbioru technicznego:
„Die fehlende Funktionalität der Brandmeldeanlage im Zeitpunkt der Kündigung spricht indiziell gegen die Annahme, dass die Kl. nur noch geringfügige Restleistungen zu erbringen hatte […]. Eine Brandmeldeanlage ohne technische Abnahme und bestätigter Betriebssicherheit ist kein bis auf geringfügige Restleistungen vollendetes Werk.“
„Brak funkcjonalności instalacji sygnalizacji pożarowej w chwili wypowiedzenia przemawia — jako poszlaka — przeciwko przyjęciu, że powódka miała do wykonania już tylko nieznaczne prace resztkowe […]. Instalacja sygnalizacji pożarowej bez odbioru technicznego i potwierdzonego bezpieczeństwa eksploatacji nie jest dziełem ukończonym z dokładnością do nieznacznych prac resztkowych.“
KG, postanowienie z 13.5.2025 r., 21 U 8/25 — tłumaczenie własne
Kammergericht dołożył jeszcze rachunek kontrolny, który obnażył całe powództwo: od ryczałtu 499 500 euro netto odjął koszty dokończenia 110 451,56 euro — zostaje 389 048,44 euro. A zamawiający zapłacił już 522 338,75 euro. Nawet przy życzliwym liczeniu wykonawcy nie należało się już nic.
VAT również od robót niewykonanych — przełom po wyroku TSUE
Jest i wątek, na którym wykonawca akurat wygrał — ważny dla każdej firmy rozliczającej wypowiedziany kontrakt. Przez lata BGH i BFH przyjmowały, że część wynagrodzenia przypadająca na roboty niewykonane nie podlega VAT. Trybunał Sprawiedliwości UE przesądził inaczej: kwota należna wykonawcy po przedwczesnym zakończeniu umowy przez zamawiającego jest wynagrodzeniem za usługę i podlega podatkowi od wartości dodanej (wyrok TSUE z 28.11.2024 r., C-622/23). Kammergericht wyciągnął z tego wniosek wprost:
„Hieraus folgt, dass auch die Vergütung für nicht erbrachte Leistungen grundsätzlich einen nach § 1 I Nr. 1 UStG steuerbaren Umsatz darstellt und bei der Bemessungsgrundlage gem. § 10 I UStG zu berücksichtigen ist.“
„Wynika stąd, że także wynagrodzenie za niewykonane świadczenia stanowi co do zasady obrót podlegający opodatkowaniu według § 1 ust. 1 pkt 1 UStG i należy je uwzględnić w podstawie opodatkowania zgodnie z § 10 ust. 1 UStG.“
KG, postanowienie z 13.5.2025 r., 21 U 8/25 — tłumaczenie własne
Praktycznie: fakturę końcową po wypowiedzeniu można wystawić z VAT także na część niewykonaną — dotychczasowa linia BGH i BFH jest według Kammergericht nieaktualna. Kwestię podatkową warto jednak zgrać z doradcą podatkowym, bo sprawa dotyczyła rozliczenia w procesie cywilnym, a praktyka organów podatkowych dopiero się kształtuje.
Rozliczenie po wypowiedzeniu, które obroni się w sądzie
Ustal najpierw charakter wypowiedzenia — wolne czy z ważnego powodu — bo od tego zależy, czy w ogóle liczysz roboty niewykonane. Oddziel precyzyjnie roboty wykonane od niewykonanych i wyceń je w proporcji do ryczałtu, z ujawnieniem kalkulacji. Odejmij zaoszczędzone wydatki — materiał, dojazdy, koszty, których już nie poniesiesz — i policz anderweitiger Erwerb według formuły AWE = T × A. Doliczaj VAT także od części niewykonanej. I nie fakturuj „na całość”, gdy istnieją bezsporne wady lub prace resztkowe powyżej 5 procent — taka faktura potrafi położyć cały proces.
Oszczędności i inny zarobek: formuła AWE = T × A
Duża Kündigungsvergütung od początku powstaje tylko w kwocie pomniejszonej o oszczędności. Wykonawca musi więc sam wskazać i wycenić, czego dzięki wypowiedzeniu nie wyda: materiału, części zamiennych, kosztów dojazdu. W sprawie serwisowej Kammergericht wytknął, że wykonawca przemilczał zarówno ryczałt materiałowy z umowy, jak i dojazdy — ponad 300 km w jedną stronę, co najmniej cztery razy w roku. Wycena oszczędności „na zero” była dla senatu po prostu niewiarygodna.
Drugie potrącenie to anderweitiger Erwerb — zarobek z innego wykorzystania zwolnionych mocy przerobowych. I tu orzeczenie daje wykonawcom bardzo praktyczne narzędzie, bo Kammergericht zaakceptował proste zestawienie liczbowe jako wystarczające na pierwszym etapie sporu:
„Dieser kann jedenfalls im Ausgangspunkt mit der Formel AWE = T x A ermittelt werden, wobei T die Gesamtdauer der kündigungsbedingt entfallenen Arbeitslast und A im Zweifel die Bruttogesamtkosten sind, die der Kl. pro Einsatzstunde ihrer kündigungsbedingt freigestellten Arbeitskräfte entstehen. […] Es handelt sich dabei nur um ein von der Kl. behauptetes Zahlenwerk, ihrer Erstdarlegungslast ist damit gleichwohl genüge getan.“
„Można go — przynajmniej w punkcie wyjścia — ustalić według formuły AWE = T × A, gdzie T to łączny czas pracy, który odpadł wskutek wypowiedzenia, a A to w razie wątpliwości łączne koszty brutto, jakie powódka ponosi za godzinę pracy zwolnionych wskutek wypowiedzenia pracowników. […] Jest to wprawdzie tylko twierdzone przez powódkę zestawienie liczb, ale ciężarowi pierwszego przedstawienia czyni ono zadość.“
KG, postanowienie z 13.5.2025 r., 21 U 8/25 — tłumaczenie własne
Wystarczy zatem na start wykazać dwie wielkości: ile godzin pracy odpadło przez wypowiedzenie i ile kosztuje godzina brutto zwolnionych pracowników — w sprawie było to 60 euro za godzinę. Nawet błędne nazwanie tego zestawienia „zaoszczędzonymi wydatkami” nie zaszkodziło. Uwaga jednak na drugą stronę tej monety: Kammergericht wychodzi od pełnego obłożenia firmy. Kto nie wykaże, że zwolnionych mocy nie dało się wykorzystać przy innych zleceniach, temu cała odpadła praca zostanie policzona jako inny zarobek — na minus. W orzecznictwie BGH akcent pada łagodniej, na tak zwane zlecenia wypełniające (Füllaufträge), które wykonawca mógł przyjąć tylko dzięki wypowiedzeniu. Ta różnica może zdecydować o wysokości roszczenia i warto ją rozegrać świadomie.
Co z tego wynika dla polskiej firmy budowlanej w Niemczech
- Wypowiedzenie bez powodu to nie koniec pieniędzy. Przy wolnym wypowiedzeniu należy Ci się wynagrodzenie także za roboty niewykonane — ale tylko wtedy, gdy rozliczysz je według reguł orzecznictwa.
- Zacznij od kalkulacji, nie od faktury. Rozdziel wykonane i niewykonane, wyceń w proporcji do ryczałtu i ujawnij podstawy kalkulacji. Faktura „na 100 procent” przy bezspornych wadach to prosta droga do przegranej.
- Rozliczenie „od góry” tylko przy resztkach do 5 procent. Gdy brakującą część dokończyła firma trzecia, jej koszty będą miarą — jak w tej sprawie, gdzie 110 tysięcy euro pogrzebało skróconą drogę.
- Fakturuj z VAT również część niewykonaną. Po wyroku TSUE C-622/23 to podejście zaakceptował Kammergericht — skonsultuj szczegóły z doradcą podatkowym.
- Policz oszczędności i AWE, zanim zrobi to sąd. Materiał, dojazdy, godziny pracy razy stawka brutto — proste zestawienie wystarcza na start, a jego brak kładzie roszczenie w całości.
- Dokumentuj stan robót na dzień wypowiedzenia. Zdjęcia, protokoły, zgłoszenia gotowości do odbioru — bez tego nie wykażesz ani zakresu wykonania, ani drobnosti resztek.
Najczęstsze pytania
Zamawiający wypowiedział umowę bez mojej winy. Czego mogę żądać?
Przy wolnym wypowiedzeniu — pełnego umówionego wynagrodzenia, także za roboty niewykonane, pomniejszonego o zaoszczędzone wydatki i inny zarobek (§ 648 zd. 2 BGB, § 8 ust. 1 VOB/B). Warunkiem jest sprawdzalna faktura końcowa z rozdzieleniem robót wykonanych i niewykonanych.
Czym różni się duża Kündigungsvergütung od małej?
Duża obejmuje wynagrodzenie za całość świadczenia — wykonanego i niewykonanego — po potrąceniu oszczędności i innego zarobku, i przysługuje przy wolnym wypowiedzeniu. Mała to samo wynagrodzenie za część wykonaną do dnia wypowiedzenia i zostaje, gdy zamawiający wypowiedział umowę z ważnego powodu.
Czy od wynagrodzenia za niewykonane roboty naliczam VAT?
Według TSUE (C-622/23) i Kammergericht — tak, to obrót podlegający opodatkowaniu. Dotychczasowa odmienna linia BGH i BFH jest uznawana za nieaktualną. Sposób fakturowania warto potwierdzić z doradcą podatkowym.
Kiedy mogę rozliczyć się „od góry”, bez pełnej kalkulacji?
Tylko gdy do wykonania zostały prace resztkowe o wartości maksymalnie około 5 procent całego świadczenia i rozliczenie nie ukrywa przesunięć kalkulacyjnych na niekorzyść zamawiającego. Sporną drobność resztek ocenia się między innymi po kosztach dokończenia przez firmę trzecią.
Jak wykazać anderweitiger Erwerb, żeby sąd to przyjął?
Na pierwszym etapie wystarczy zestawienie: łączna liczba godzin pracy, które odpadły przez wypowiedzenie, oraz koszt brutto godziny pracy zwolnionych pracowników (formuła AWE = T × A). Jeżeli zwolnionych mocy nie dało się wykorzystać przy innych zleceniach, trzeba to osobno wykazać.
Omówienie i cytaty na podstawie uzasadnienia postanowienia KG z 13.5.2025 r., 21 U 8/25 (tłumaczenie własne), które dotyczy wyroku LG Berlin II z 16.12.2024 r., 14 O 137/23. Uwzględniono wyrok TSUE z 28.11.2024 r., C-622/23, oraz §§ 648, 648a, 650a BGB i § 8, § 16 VOB/B. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w indywidualnej sprawie.