Czym jest wykonanie zastępcze z § 887 ZPO?
Wykonanie zastępcze (Ersatzvornahme) to sposób egzekucji obowiązku, który może spełnić także osoba trzecia — po niemiecku czynności zastępowalnej (vertretbare Handlung). W budownictwie to przede wszystkim obowiązek usunięcia wad. Zgodnie z § 887 ust. 1 niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego (ZPO) sąd procesowy pierwszej instancji umocowuje wierzyciela na jego wniosek do tego, by zlecił czynność na koszt dłużnika. § 887 ust. 2 ZPO stanowi dalej, że wierzyciel może zarazem żądać zasądzenia od dłużnika zaliczki na koszty, które powstaną przez wykonanie czynności — z zastrzeżeniem dopłaty, gdyby rzeczywisty koszt okazał się wyższy.
Przesłanki są czytelne: wykonalny tytuł obejmujący czynność zastępowalną, doręczenie tytułu (§ 750 ust. 1 zd. 1 ZPO), dostatecznie określona sentencja co do zakresu wad oraz wysłuchanie dłużnika przed rozstrzygnięciem (§ 891 zd. 2 ZPO). Wniosku o zaliczkę nie trzeba składać od razu — można go złożyć także później, osobno (BGH, postanowienie z 06.11.2025 – I ZB 65/25, przewidziane do publikacji w BGHZ, oraz OLG Hamm, postanowienie z 13.10.2022 – I-18 W 20/22, MDR 2023, 391).
Czym § 887 ZPO różni się od § 637 BGB i od VOB/B?
To trzy różne drogi do tego samego celu. § 637 niemieckiego kodeksu cywilnego (BGB) daje zamawiającemu prawo samodzielnego usunięcia wady (Selbstvornahme) bez żadnego wyroku — wystarczy bezskuteczny upływ odpowiedniego terminu wyznaczonego na usunięcie wady — wraz z własnym roszczeniem o zaliczkę na konieczne wydatki (§ 637 ust. 3 BGB). Warunki umowne VOB/B przewidują odrębne uprawnienia do zastępczego usunięcia wad po wyznaczeniu terminu: przed odbiorem § 4 ust. 7 w zw. z § 8 ust. 3 VOB/B, po odbiorze § 13 ust. 5 nr 2 VOB/B. Mechanikę tych klauzul omawiamy w przewodniku po VOB/B.
§ 887 ZPO działa na innym etapie: wtedy, gdy obowiązek usunięcia wad jest już stwierdzony tytułem egzekucyjnym — najczęściej wyrokiem — i mimo to nie jest wykonywany. Kto wygrał proces o usunięcie wad, egzekwuje wyrok właśnie w trybie § 887 ZPO.
Jak wyglądała sprawa przed Kammergericht?
Wyrokiem zaocznym (Versäumnisurteil) z 14.12.2023 Landgericht Berlin nakazał deweloperce (Bauträgerin) usunięcie opisanych w sentencji wad odwodnienia i hydroizolacji balkonów oraz loggii budynku. Sprzeciwu nie wniesiono, wyrok stał się prawomocny — a roboty nie ruszyły. W kwietniu 2025 r. wierzycielka złożyła więc wniosek o umocowanie do wykonania zastępczego oraz o pierwszą zaliczkę 58 502,12 EUR na świadczenia architekta: projektowanie i nadzór nad realizacją robót (fazy świadczeń 1–3 oraz 5–8 według niemieckiej taryfy honorariów architektów HOAI).
Zestawienie kwot robi wrażenie. We wcześniejszym samodzielnym postępowaniu dowodowym (selbständiges Beweisverfahren) biegły sądowy oszacował koszty projektowania i nadzoru na około 5 000 EUR — w oparciu o stawki godzinowe. Wierzycielka wykazała jednak, że żaden podmiot na rynku nie podejmuje się tych prac za honorarium godzinowe, i przedłożyła trzy oferty honorarowe: 58 502,12 EUR, 50 166,46 EUR (same fazy 5–8) i 64 057,11 EUR. Landgericht udzielił umocowania i zasądził zaliczkę w pełnej wysokości, a Kammergericht oddalił zażalenie deweloperki (KG Berlin, postanowienie z 17.02.2026 – 7 W 33/25, ECLI:DE:KG:2026:0217.7W33.25.00, juris). Koszty samych robót budowlanych obejmie druga zaliczka — po sporządzeniu projektu. Spory wokół wad hydroizolacji po odbiorze opisujemy też w artykule o regresie ubezpieczyciela po zalaniu.
Jak sąd ustala wysokość zaliczki?
Decydują aktualne oferty rynkowe, a nie historyczne szacunki. Kammergericht ujął to tak:
„Maßgeblich für die Vorschussbemessung sind diejenigen Kosten, die für die Ersatzvornahme der ausgeurteilten Mangelbeseitigungsmaßnahme zum Zeitpunkt ihrer Vornahme bei Inanspruchnahme marktüblicher Angebote voraussichtlich tatsächlich anfallen werden.”
„Dla wymiaru zaliczki miarodajne są te koszty, które dla wykonania zastępczego zasądzonego usunięcia wad — w chwili jego przeprowadzenia i przy skorzystaniu z ofert rynkowych — przewidywalnie rzeczywiście powstaną.”
KG Berlin, postanowienie z 17.02.2026 — 7 W 33/25, juris — tłumaczenie własne
Do uzasadnienia wysokości wystarczy przy tym kosztorys ofertowy (Kostenvoranschlag) — tak BGH w postanowieniu z 06.11.2025 – I ZB 65/25, gdzie podstawą żądania zaliczki 28 223,93 EUR na naprawę dachu był właśnie kosztorys wykonawcy.
Granicą są koszty konieczne w rozumieniu § 788 ust. 1 i § 91 niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego (ZPO): sąd nie zasądzi zaliczki w części, która już na tym etapie w sposób rozpoznawalny wykracza poza koszty konieczne (OLG Hamm, postanowienie z 13.10.2022 – I-18 W 20/22, MDR 2023, 391). Stare szacunki biegłych nie wiążą, jeżeli nie stoi za nimi żaden wykonawca gotowy przyjąć zlecenie w tej cenie. O tym, kto w sporze musi udowodnić samą wadę, piszemy w artykule o ciężarze dowodu przy wadach budowlanych.
Czy dłużnik może narzucić tańszego wykonawcę?
Nie. Kammergericht rozstrzygnął tę kwestię wprost:
„Die Klägerin ist aufgrund ihrer Ermächtigung nach § 887 I ZPO berechtigt, die Architektenleistungen – ebenso wie die späteren Bauleistungen – an einen Anbieter ihrer Wahl zu vergeben, ohne insoweit an Vergabevorschläge der Beklagten gebunden zu sein.”
„Na podstawie umocowania z § 887 ust. 1 ZPO wierzycielka jest uprawniona powierzyć świadczenia architekta — tak samo jak późniejsze roboty budowlane — oferentowi wybranemu przez siebie, nie będąc związana propozycjami dłużniczki co do wyboru wykonawcy.”
KG Berlin, postanowienie z 17.02.2026 — 7 W 33/25, juris — tłumaczenie własne
Dłużnikowi pozostają wyłącznie zarzuty przeciwko wysokości zaliczki — a do tego potrzebuje rynkowych ofert wykonawców rzeczywiście gotowych przejąć konkretne zlecenie.
W sprawie berlińskiej deweloperka przedstawiła bezpłatną ofertę własnej projektantki (występującej jako interwenientka uboczna) wraz z wyliczeniem honorarium według HOAI na 10 878,47 EUR. Kammergericht odpowiedział dwustopniowo: oferta bezpłatna nie jest rynkowa, bo wynika z wewnętrznego stosunku między deweloperką a jej projektantką, a ponadto była skierowana do dłużniczki — wierzycielka w ogóle nie mogła jej przyjąć. Także samo wyliczenie według HOAI nie było ofertą nadającą się do przyjęcia.
Czy rozpoczęcie projektowania zatrzymuje wykonanie zastępcze?
Nie. Umocowanie do wykonania zastępczego jest wykluczone tylko wtedy, gdy dłużnik czynność już prawidłowo wykonał — a prawidłowe wykonanie oznacza skuteczne usunięcie przyczyny wad, łącznie z robotami budowlanymi. Obowiązek z tytułu „polega na skutecznym przeprowadzeniu usunięcia wad, a nie na wykonywaniu wyizolowanych czynności cząstkowych, nawet jeżeli te są każdorazowo konieczne jako świadczenia częściowe skutecznego usunięcia wad” (KG Berlin, 7 W 33/25, juris, w tłumaczeniu). Złożenie gotowego projektu wykonawczego w toku postępowania zażaleniowego niczego więc nie zmieniło — sąd nawet nie badał, czy projekt umożliwia prawidłową naprawę.
Czy HOAI ogranicza jeszcze wysokość honorarium architekta?
Nie jako sztywne widełki cenowe. Od wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z 04.07.2019 w sprawie C-377/17 (Komisja/Niemcy, NJW 2019, 2529) wiążące stawki minimalne i maksymalne HOAI naruszają art. 15 dyrektywy usługowej 2006/123/WE. Obecnie § 7 ust. 1 zd. 1 HOAI 2021 stanowi, że honorarium wynika z umowy zawartej przez strony w formie tekstowej. Zarzuty wyprowadzane z parametrów HOAI — zawyżone koszty podlegające zaliczeniu czy pominięte efekty synergii — nie przebiją trzech zbieżnych ofert rynkowych.
Jest i druga strona tego medalu: wierzyciel nie musi zawierać umowy z architektem przed postępowaniem z § 887 ZPO. Przeciwnie, pośpiech jest groźny. „Wierzyciel, który sam wykonał ciążącą na dłużniku czynność zastępowalną, nie może już następczo żądać zwrotu powstałych przez to kosztów w postępowaniu egzekucyjnym” (BGH, postanowienie z 10.08.2006 – I ZB 110/05, juris, w tłumaczeniu). Kto zleca prace przed umocowaniem, spada na roszczenia materialnoprawne — z zarzutami, których w trybie § 887 ZPO by nie było.
Czy zaliczka przesądza ostateczny rachunek?
Nie, to kwota tymczasowa. Ostateczne rozliczenie następuje w postępowaniu o ustalenie kosztów egzekucji według § 788 niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego (ZPO): za niska zaliczka rodzi roszczenie o dopłatę (§ 887 ust. 2 ZPO in fine), za wysoka — obowiązek zwrotu nadwyżki. Postanowienie o zaliczce nie ustala przy tym żadnej minimalnej kwoty zwrotu na rzecz wierzyciela.
W praktyce liczy się jednak płynność. Postanowienie jest wykonalne od razu, bo zażalenie w tym układzie nie ma skutku zawieszającego (§ 570 ust. 1 ZPO). Sąd może wstrzymać wykonanie (§ 570 ust. 2 i 3 ZPO), ale to wyjątek — w sprawie berlińskiej tymczasowy zakaz egzekwowania (tzw. Hängebeschluss) obowiązywał tylko do rozstrzygnięcia pierwszego wniosku i nie został przedłużony.
Co z tego wynika dla inwestora (wierzyciela)?
Po pierwsze: precyzyjna sentencja. Wady muszą być w tytule opisane na tyle dokładnie, żeby dało się je wyegzekwować — o tę określoność warto zadbać już w pozwie. Po drugie: aktualne oferty na konkretny zakres, łącznie z projektowaniem i nadzorem nad realizacją (Bauüberwachung). Przy pracach hydroizolacyjnych nadzór należy do kosztów podlegających zwrotowi — Kammergericht wskazuje na szczególnie szkodogenne rodzaje robót (KG, wyrok z 08.12.2005 – 4 U 16/05, cyt. za 7 W 33/25). Po trzecie: żadnych zleceń przed umocowaniem, bo przepada egzekucyjne roszczenie o zwrot (BGH, I ZB 110/05). Po czwarte: zaliczkę można etapować — najpierw architekt, po projekcie roboty. I uwaga na tytuły z postępowania zabezpieczającego: przy einstweilige Verfügung wniosek z § 887 ust. 1 ZPO musi wpłynąć w miesięcznym terminie z § 929 ust. 2 ZPO, inaczej tytuł staje się niewykonalny (BGH, postanowienie z 06.11.2025 – I ZB 65/25).
Co z tego wynika dla wykonawcy i dewelopera (dłużnika)?
Najważniejsze: nie ignorować wyroku zaocznego. Cała berlińska sprawa zaczęła się od Versäumnisurteil, przeciwko któremu nie wniesiono sprzeciwu. Po powstaniu tytułu jedyną pewną obroną jest pełne usunięcie wad, zanim sąd umocuje wierzyciela — projekty, ekspertyzy i deklaracje nie wystarczą. Wysokość zaliczki można zbić wyłącznie rynkową ofertą wykonawcy gotowego przejąć to konkretne zlecenie — grzecznościowe oferty powiązanych firm sąd pominie. Nadpłata wróci dopiero po rozliczeniu z § 788 ZPO, do tego czasu pieniądze są zamrożone. A zażalenie natychmiastowe (§ 793 ZPO) samo w sobie egzekucji nie wstrzymuje — wstrzymanie wykonania (§ 570 ust. 2 i 3 ZPO) pozostaje wyjątkiem.
Dokumenty do wniosku o wykonanie zastępcze
Przygotuj prawomocny lub wykonalny tytuł z dowodem doręczenia (§ 750 ust. 1 ZPO). Dołącz wezwanie dłużnika do wykonania z dowodem bezskutecznego upływu terminu. Udokumentuj nieusunięte wady — protokołem oględzin, zdjęciami, opinią prywatną. Zbierz dwie lub trzy aktualne oferty albo kosztorysy na konkretny zakres prac, z projektowaniem i nadzorem. Na końcu wylicz żądaną zaliczkę, w razie potrzeby z podziałem na etapy.
Najczęstsze pytania
Czy muszę najpierw sam zapłacić za zastępcze usunięcie wad?
Nie. § 887 ust. 2 ZPO pozwala żądać od dłużnika zaliczki z góry, zanim powstaną jakiekolwiek koszty. Jeżeli rzeczywiste koszty okażą się wyższe, wierzycielowi przysługuje dopłata.
Czy zaliczka może być wyższa niż wcześniejszy szacunek biegłego?
Tak. Decydują oferty rynkowe z chwili wykonania zastępczego. W sprawie 7 W 33/25 z szacowanych 5 000 EUR zrobiło się 58 502,12 EUR, bo nikt nie chciał pracować według stawek przyjętych przez biegłego.
Czy dłużnik może jeszcze sam usunąć wady po złożeniu wniosku?
Tak — pełne i prawidłowe usunięcie wad przed udzieleniem umocowania wyklucza wykonanie zastępcze. Kroki częściowe, jak sporządzenie projektu, nie wystarczą (KG Berlin, 7 W 33/25).
Czy jeden kosztorys wystarczy?
Do uzasadnienia wysokości zaliczki tak (BGH, I ZB 65/25). Kilka zbieżnych ofert wzmacnia jednak rynkowość ceny — w sprawie berlińskiej były trzy.
Czy § 887 ZPO działa też przy zabezpieczeniu tymczasowym (einstweilige Verfügung)?
Tak, ale wniosek o umocowanie trzeba złożyć w terminie miesiąca od doręczenia tytułu (§ 929 ust. 2 ZPO). Po tym terminie tytuł staje się niewykonalny (BGH, I ZB 65/25).
Co, jeżeli wykonanie zastępcze okaże się tańsze niż zaliczka?
Nadwyżka podlega zwrotowi dłużnikowi. Ostateczny rachunek powstaje w postępowaniu o ustalenie kosztów egzekucji (§ 788 ZPO).
Podstawa: postanowienie Kammergericht z 17.02.2026 – 7 W 33/25 (juris). Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w konkretnej sprawie.